एलपीजीला स्वच्छ, स्वदेशी पर्याय म्हणून उदयास येणारे इंधन – DME

भारतामध्ये ऊर्जा सुरक्षितता वाढविणे आणि आयातीत इंधनांवरील अवलंबित्व कमी करणे हे सरकारसमोरचे मोठे आव्हान आहे. अशा परिस्थितीत डायमिथाइल इथर (DME) हे इंधन एलपीजीला स्वच्छ व स्वदेशी पर्याय म्हणून पुढे येत आहे. संशोधन संस्था, ऊर्जा क्षेत्रातील कंपन्या आणि सरकार या सर्व स्तरांवर DME च्या उत्पादन आणि वापराबाबत गंभीर प्रयत्न सुरू झाले आहेत.

डायमिथाइल इथर हे स्वच्छ जळणारे सिंथेटिक इंधन असून त्याचे रासायनिक सूत्र CH₃OCH₃ असे आहे. हे इंधन जळताना धूर, कण (particulate matter) आणि सल्फरयुक्त उत्सर्जन अत्यल्प प्रमाणात तयार करते. विशेष म्हणजे DME हे एलपीजीप्रमाणेच दाबाखाली द्रवरूपात साठवता येते, त्यामुळे विद्यमान एलपीजी सिलिंडर, टाक्या आणि वितरण प्रणालीचा वापर करून त्याची वाहतूक व साठवण शक्य आहे. त्यामुळे ऊर्जा क्षेत्रातील तज्ञांच्या मते, DME भविष्यात एलपीजीच्या वापरात अंशतः किंवा पूर्णतः पर्याय ठरू शकते.

DME उत्पादनाची प्रक्रिया प्रामुख्याने सिंथेसिस गॅस (Syngas) या मिश्रणावर आधारित असते. नैसर्गिक वायू, कोळसा, बायोमास किंवा बायोगॅस यांसारख्या कच्च्या पदार्थांचे गॅसिफिकेशन किंवा रिफॉर्मिंग करून कार्बन मोनॉक्साइड आणि हायड्रोजन यांचे मिश्रण तयार केले जाते. या सिंथेसिस गॅसपासून प्रथम मेथेनॉल तयार केला जातो आणि त्यानंतर मेथेनॉलचे डीहायड्रेशन करून डायमिथाइल इथर तयार केले जाते. काही प्रगत तंत्रज्ञानांमध्ये सिंथेसिस गॅसपासून थेट DME तयार करण्याची पद्धतही विकसित करण्यात आली आहे.

DME उत्पादनासाठी मेथेनॉल हा महत्त्वाचा कच्चा माल आहे. भारतात मेथेनॉलचे उत्पादन काही प्रमुख औद्योगिक कंपन्यांकडून केले जाते, जसे की Gujarat Narmada Valley Fertilizers & Chemicals, Rashtriya Chemicals & Fertilizers, Deepak Fertilisers and Petrochemicals Corporation आणि Assam Petro-Chemicals. तथापि, देशातील एकूण मेथेनॉलची मागणी सुमारे 30 ते 35 लाख टन प्रति वर्ष इतकी असून त्यापैकी सुमारे 80 टक्के मेथेनॉल आयात करावा लागतो. ही आयात प्रामुख्याने Saudi Arabia, Qatar, Iran आणि United Arab Emirates या देशांतून केली जाते. त्यामुळे भविष्यात DME उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर वाढवायचे असेल तर भारतात मेथेनॉलचे देशांतर्गत उत्पादन वाढविणे अत्यावश्यक ठरणार आहे.

उत्पादन खर्चाच्या दृष्टीने पाहता, औद्योगिक स्तरावर DME उत्पादनाचा अंदाजे खर्च सध्या ₹35 ते ₹50 प्रति किलो इतका असू शकतो. या खर्चात विविध घटकांचा समावेश असतो. त्यामध्ये हायड्रोजन उत्पादनाचा खर्च सुमारे ₹8 ते ₹12 प्रति किलो DME, सिंथेसिस गॅस किंवा कार्बन स्त्रोत तयार करण्याचा खर्च ₹6 ते ₹10, मेथेनॉल संश्लेषणाचा खर्च ₹5 ते ₹7, DME रूपांतरण प्रक्रियेचा खर्च ₹3 ते ₹5, तर ऊर्जा व युटिलिटी खर्च ₹4 ते ₹6 प्रति किलो इतका असतो. याशिवाय भांडवली गुंतवणूक, ऑपरेशन, देखभाल आणि मनुष्यबळ यांसाठी सुमारे ₹6 ते ₹10 प्रति किलो इतका खर्च येतो.

तुलनेने एलपीजीची किंमत सध्या साधारण ₹60 ते ₹65 प्रति किलो इतकी आहे. त्यामुळे प्रति किलो दराने DME स्वस्त दिसते. मात्र DME चे उष्मांक एलपीजीपेक्षा सुमारे 30 टक्के कमी असल्यामुळे समान ऊर्जा मिळवण्यासाठी जास्त प्रमाणात DME लागते. त्यामुळे DME पूर्णपणे स्पर्धात्मक ठरण्यासाठी त्याची किंमत एलपीजीपेक्षा लक्षणीय कमी असणे आवश्यक आहे. तरीसुद्धा DME चा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे देशातील एलपीजी आयात कमी करणे, स्वदेशी इंधन उत्पादन वाढविणे आणि पर्यावरणपूरक इंधनाचा वापर प्रोत्साहित करणे हा आहे.

सध्या भारतात संशोधन संस्थांकडून DME उत्पादन तंत्रज्ञानावर काम सुरू आहे आणि भविष्यात एलपीजीमध्ये DME चे मिश्रण (blending) करण्याच्या शक्यताही तपासल्या जात आहेत. ऊर्जा तज्ञांच्या मते, कोळसा, बायोमास आणि औद्योगिक वायूंपासून DME मोठ्या प्रमाणावर तयार करता आले तर ते भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.

एकूणच, स्वच्छ इंधन, स्वदेशी उत्पादन क्षमता आणि विद्यमान पायाभूत सुविधांचा वापर करण्याची क्षमता यामुळे डायमिथाइल इथर हे भारताच्या ऊर्जा क्षेत्रात भविष्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकणारे इंधन म्हणून पुढे येत आहे.