व्यावसायिक गॅसच्या तुटवड्यावर ‘इथेनॉल स्टोव्ह’चा उतारा

शंकरराव कोल्हे कारखान्याचे दिलासादायक संशोधन

शिवमराजे मगर-देशमुख | कोपरगाव

वाढत्या महागाईच्या काळात आणि व्यावसायिक गॅस सिलिंडरच्या सततच्या टंचाईमुळे त्रस्त असलेल्या हॉटेल व्यावसायिक, केटरर्स आणि लघुउद्योजकांसाठी एक आशेचा किरण समोर आला आहे. कोपरगाव येथील सहकार महर्षी शंकरराव कोल्हे सहकारी साखर कारखाना आणि संजीवनी उद्योग समूहाने ‘इथेनॉल स्टोव्ह प्रणाली’ विकसित केली आहे, जी इंधन तुटवड्यावर प्रभावी आणि स्वस्त उत्तर म्हणून समोर आली आहे. अर्थात, हे स्टोव्ह सध्या थेट दुकानात विक्रीसाठी उपलब्ध नाहीत. सरकारने व्यावसायिक इंधन म्हणून इथेनॉलच्या वापराला पूर्णतः हिरवा कंदील दिल्यानंतरच याचे अधिकृत वितरण सुरू होईल.

हा व्यावसायिक गॅसला सक्षम आणि उपयुक्त स्वदेशी पर्याय आहे. सध्या व्यावसायिक गॅसच्या किमती गगनाला भिडल्या आहेत, त्यातच पुरवठ्यातील अनिश्चिततेमुळे व्यवसायावर परिणाम होत आहे. या पार्श्वभूमीवर, संजीवनी समूहाने स्वदेशी तंत्रज्ञानाचा वापर करून इथेनॉलवर चालणारे मोठे बर्नर आणि स्टोव्ह तयार केले आहेत. हे स्टोव्ह केवळ कार्यक्षम नाहीत, तर व्यावसायिक गॅसच्या तुलनेत अत्यंत किफायतशीर आहेत.

हा स्टोव्ह पारंपारिक एलपीजी गॅसप्रमाणेच काम करतो, परंतु यामध्ये इंधन म्हणून द्रवरूप इथेनॉलचा वापर केला जातो. एलपीजीप्रमाणे यामध्ये गॅसचा सिलिंडर नसून, एक सुरक्षित इथेनॉल टँक असतो. या टँकमधून इथेनॉल एका नळीद्वारे बर्नरपर्यंत पोहोचते. यातली बाष्पीभवन प्रक्रिया सहज आहे.

बर्नरमध्ये पोहोचण्यापूर्वी किंवा बर्नरच्या विशिष्ट रचनेमुळे द्रवरूप इथेनॉलचे रूपांतर वाफेमध्ये केले जाते. ही वाफ हवेतील ऑक्सिजनसोबत मिसळते आणि निळ्या रंगाची उष्ण ज्वाला निर्माण करते. याची दाब नियंत्रण प्रक्रियाही साधी आहे. व्यावसायिक वापरासाठी यामध्ये एक लहान पंप किंवा दाबाचे नियंत्रण करणारी यंत्रणा असते, ज्यामुळे ज्वाला स्थिर राहते आणि मोठ्या भांड्यांमध्ये स्वयंपाक करणे सोपे होते.

संजीवनी उद्योग समूह आणि कोल्हे कारखान्याने विकसित केलेल्या या इथेनॉल स्टोव्हची अंदाजित किंमत त्यातील बर्नरच्या प्रकारानुसार (घरगुती किंवा व्यावसायिक) निश्चित करण्यात आल्या आहेत. व्यावसायिक बर्नर म्हणजेच मोठ्या हॉटेल्स किंवा केटरिंगसाठी लागणाऱ्या हाय-प्रेशर बर्नरची किंमत साधारणपणे १०,००० ते १५,००० रुपयांच्या दरम्यान असू शकते.

ही किंमत बर्नरची क्षमता आणि सोबत मिळणाऱ्या इंधन टाकीवर अवलंबून असते. घरगुती स्टोव्ह म्हणजेच घरगुती वापरासाठीच्या सिंगल बर्नर स्टोव्हची किंमत साधारण ५,००० ते ७,५०० रुपयांच्या दरम्यान राहण्याचा अंदाज आहे. जेव्हा केंद्र सरकार यावर सबसिडी (अनुदान) जाहीर करेल, तेव्हा या किमती लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकतात.

सध्या हे स्टोव्ह खुल्या बाजारात (उदा. ॲमेझॉन किंवा स्थानिक दुकाने) सर्रास उपलब्ध नाहीत. त्यासाठी इच्छुक नागरिकांनी किंवा व्यावसायिकांनी सहकार महर्षी शंकरराव कोल्हे सहकारी साखर कारखाना, कोपरगाव येथील विक्री विभागाशी संपर्क साधणे आवश्यक आहे.

रखान्याने एक ‘वेटिंग लिस्ट’ किंवा ‘मागणी नोंदणी’ सुरू केली आहे. व्यावसायिक वापरासाठी मोठ्या प्रमाणात स्टोव्ह हवे असल्यास लेखी अर्ज किंवा पत्राद्वारे मागणी नोंदवावी लागते. सध्या नगर आणि नाशिक जिल्ह्यातील काही निवडक हॉटेल व्यावसायिकांना ‘प्रायोगिक तत्त्वावर’ हे स्टोव्ह देण्यात आले आहेत. त्यांचे फीडबॅक घेऊन मोठ्या प्रमाणावर वितरण सुरू केले जाणार आहे.

केवळ स्टोव्ह घेऊन उपयोग नाही, तर त्यासाठी नियमित इथेनॉल मिळणे गरजेचे आहे. त्यासाठी कोल्हे कारखान्याने स्वतःच्या कार्यक्षेत्रात आणि कोपरगाव परिसरात ‘इथेनॉल वितरण केंद्रे’ सुरू करण्याचे नियोजित केले आहे. इथेनॉलची किंमत सध्याच्या व्यावसायिक गॅसच्या दरापेक्षा सुमारे ३५% ते ४०% कमी असेल. उदाहरणार्थ, जर गॅसवर खर्च १०० रुपये येत असेल, तर इथेनॉलवर तो साधारण ६०-६५ रुपये येईल.

व्यावसायिक वापरासाठी नोंदणी करताना, हॉटेल किंवा व्यवसायाचा परवाना, सध्याचा महिन्याचा गॅस वापर (सिलिंडरची संख्या), इथेनॉल साठवणुकीसाठी जागेची सुरक्षितता तपासणी ही माहिती सादर करावी लागेल. अधिकृत माहितीसाठी सहकार महर्षी शंकरराव कोल्हे सहकारी साखर कारखाना लि., सहजानंदनगर, ता. कोपरगाव, जि. अहिल्यानगर येथे संपर्क साधता येऊ शकेल.

सध्या हे तंत्रज्ञान पूर्णतः तयार आहे, परंतु व्यावसायिक गॅसप्रमाणेच इथेनॉल हे ज्वालाग्राही असल्याने, त्याच्या रसद वितरणासाठी (लॉजिस्टिक्स आणि डिस्ट्रीब्युशन पॉलिसी) केंद्र सरकारच्या पेट्रोलियम मंत्रालयाची अंतिम नियमावली येणे बाकी आहे. ही नियमावली आल्यावरच हे स्टोव्ह तुमच्या शहरात सहज उपलब्ध होतील.

इथेनॉल स्टोव्ह का ठरतोय फायदेशीर?

खर्चात मोठी बचत: व्यावसायिक गॅस सिलिंडरच्या तुलनेत इथेनॉलचा वापर केल्यास इंधन खर्चात सुमारे ३०% ते ४०% पर्यंत बचत होऊ शकते, असा तज्ज्ञांचा प्राथमिक अंदाज आहे.
परवडणारा दर: व्यावसायिक गॅस सिलिंडरच्या वाढत्या किमतींच्या तुलनेत इथेनॉलचा दर स्थिर आणि कमी राहण्याची शक्यता आहे, कारण हे इंधन साखर कारखान्यातच तयार होते.
शाश्वत पुरवठा: साखर कारखान्यातच इथेनॉलची निर्मिती होत असल्याने, गॅस वितरकांवर किंवा आंतरराष्ट्रीय बाजारातील किमतींवर अवलंबून राहण्याची गरज उरत नाही.

पर्यावरणपूरक इंधन: इथेनॉल हे हरित इंधन असल्याने यातून होणारे प्रदूषण नगण्य आहे. यामुळे ‘इको-फ्रेंडली’ व्यवसायाला चालना मिळत आहे.

इंधनाची तीव्रता: हे स्टोव्ह ९५% शुद्धता असलेल्या इथेनॉलवर चालू शकतात. यामध्ये गॅस गळतीचा किंवा स्फोटाचा धोका एलपीजीच्या तुलनेत अत्यंत कमी असतो.

सुरक्षितता: व्यावसायिक वापरासाठी डिझाइन केलेली ही प्रणाली सुरक्षित असून हाताळण्यास सोपी आहे.

कमी स्फोटकता: एलपीजी हा हवेपेक्षा जड असल्याने गळती झाल्यास जमिनीवर साचतो आणि स्फोटाचा धोका वाढतो. याउलट, इथेनॉल हे द्रवरूप असल्याने त्याची गळती सहज लक्षात येते आणि ती एलपीजीइतकी धोकादायक नसते.

गंधीकरण: इथेनॉलला स्वतःचा उग्र वास नसला तरी, सुरक्षिततेसाठी त्यात काही विशिष्ट रसायने मिसळली जातात जेणेकरून गळती झाल्यास त्वरित ओळखता येईल.

प्रमाणित साहित्य: हे स्टोव्ह बनवण्यासाठी गंजरोधक आणि उच्च उष्णता सहन करणाऱ्या धातूंचा वापर केला जातो.

इथेनॉल स्टोव्ह प्रणाली: वैशिष्ट्ये, उपलब्धता आणि खर्च

स्टोव्हची रचना आणि स्वरूप
बर्नर: हे स्टोव्ह दिसायला आपल्या घरातील गॅस शेगडीसारखे किंवा व्यावसायिक हाय-प्रेशर बर्नरसारखेच असतात. मात्र, याचे छिद्र आणि हवेचे मिश्रण करणारे व्हेंट्युरी ट्यूब इथेनॉलसाठी विशेषतः डिझाइन केलेले असतात.

इंधन टाकी: व्यावसायिक मॉडेलमध्ये ५ ते १० लिटरची स्टीलची टाकी असते, जी सुरक्षित अंतरावर बसवली जाते. ही टाकी एलपीजी सिलिंडरपेक्षा हलकी आणि हाताळण्यास सोपी असते.
नियंत्रण बटण (नॉब): गॅसप्रमाणेच यामध्ये फ्लेम कमी-जास्त करण्यासाठी नॉब दिलेला असतो, ज्यामुळे उष्णतेवर नियंत्रण मिळवणे सोपे जाते.

सध्याची स्थिती आणि उपलब्धता
संशोधन पूर्ण: संजीवनी उद्योग समूहाने पुण्यातील एका नामांकित संस्थेच्या मदतीने हे स्वदेशी तंत्रज्ञान यशस्वीरीत्या विकसित केले आहे.
उत्पादन: कारखान्याचे अध्यक्ष विवेक कोल्हे यांनी सांगितलेल्या माहितीनुसार, सध्या १,००० हून अधिक स्टोव्ह उत्पादित होऊन वितरणासाठी सज्ज आहेत.
शासकीय परवानगी: हा स्टोव्ह मोठ्या प्रमाणावर बाजारात उपलब्ध करून देण्यासाठी सध्या राज्य आणि केंद्र सरकारच्या अंतिम परवानगीची प्रतीक्षा आहे. ही परवानगी मिळताच हे स्टोव्ह व्यावसायिक आणि घरगुती वापरासाठी उपलब्ध होतील.

तांत्रिक आणि सुरक्षा निकष
बीआय मानांकन: भारतीय मानक ब्युरो (बीआयएस) ने घरगुती इथेनॉल कुकस्टोव्हसाठी आयएस १८३८०:२०२३ हे मानक निश्चित केले आहे. संजीवनी समूहाचे स्टोव्ह या सुरक्षा मानकांनुसारच विकसित करण्यात आले आहेत.

व्यावसायिक उपयुक्तता
वेगवान स्वयंपाक: इथेनॉलची ‘कॅलरीफिक व्हॅल्यू’ चांगली असल्याने यावर स्वयंपाक एलपीजीच्या तुलनेत तितक्याच वेगाने किंवा काही बाबतीत अधिक वेगाने होतो.
स्वच्छता: या इंधनामुळे भांडी काळी पडत नाहीत आणि स्वयंपाकघरात कोणताही धूर किंवा वास येत नाही.
या तंत्रज्ञानामुळे हॉटेल व्यावसायिक आणि केटरर्सना गॅस सिलिंडरच्या रांगांमधून आणि भाववाढीतून कायमची सुटका मिळू शकते.

शेतकरी आणि उद्योजक दोघांचाही फायदा
शंकरराव कोल्हे साखर कारखान्याने घेतलेला हा पुढाकार ‘शेतकरी ते ग्राहक’ अशा साखळीला बळ देणारा आहे. शेतकऱ्यांच्या ऊसापासून तयार होणारे इथेनॉल जेव्हा इंधन म्हणून वापरले जाते, तेव्हा त्याचा थेट फायदा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला होतो. इंधन तुटवड्यामुळे निर्माण झालेल्या भीतीला या नव्या पर्यायामुळे पूर्णविराम मिळण्याची शक्यता आहे.

नागरिकांमध्ये आनंदाचे वातावरण
हॉटेल व्यावसायिक आणि छोट्या खानावळ चालकांसाठी हा मोठा दिलासा मानला जात आहे. “व्यावसायिक गॅसच्या किमती वाढल्या की आमचे बजेट कोलमडते, अशा वेळी इथेनॉल स्टोव्हसारखा स्थानिक पर्याय उपलब्ध होणे, ही व्यवसायासाठी संजीवनीच आहे,” अशी भावना स्थानिक व्यावसायिकांनी व्यक्त केली आहे.