इंधन क्रांती: एलपीजीच्या जागी आता 'इथेनॉल' घेणार जागा? V. K. Jain

भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी नवीन पर्याय!

Vinod Jain, Sugar Industry — **V. K. Jain**

नवी दिल्ली/पुणे: भारतातील स्वयंपाकाच्या इंधनाचे चित्र येत्या काळात बदलण्याची शक्यता आहे. सध्या देशातील सुमारे ३३ कोटींहून अधिक घरांमध्ये एलपीजी (LPG) हा स्वच्छ इंधन म्हणून वापरला जातो. मात्र, वाढती जागतिक अस्थिरता आणि आयातीवरील प्रचंड खर्च यामुळे भारत आता पर्यायी इंधनांच्या शोधात आहे. ‘डेक्कन ग्रुप ऑफ शुगर इंडस्ट्रीज अँड डिस्टिलरीज’चे कार्यकारी संचालक व्ही. के. जैन यांनी सादर केलेल्या अहवालानुसार ‘इथेनॉल’ (Ethanol) हा एलपीजीला एक सक्षम आणि शाश्वत पूरक पर्याय कसा ठरू शकतो, याचे सविस्तर विश्लेषण केले आहे.

१. एलपीजीवरील परावलंबित्व: भारतापुढील मोठी जोखीम

भारताची एलपीजीची भूक दिवसेंदिवस वाढत आहे. सध्या देश वर्षाला सुमारे ३१ ते ३३ दशलक्ष टन एलपीजीचा वापर करतो. यातील सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे या गरजेच्या ६०% ते ६७% एलपीजी आयात करावा लागतो.

भू-राजकीय धोका: भारताचा बहुतेक एलपीजी पुरवठा हा ‘हॉर्मुझची सामुद्रधुनी‘ (Strait of Hormuz) या मार्गावरून येतो. जागतिक स्तरावर युद्धजन्य परिस्थिती किंवा तणाव निर्माण झाल्यास या पुरवठा साखळीत अडथळे येण्याची मोठी भीती असते, ज्याचा थेट परिणाम देशातील गृहिणींच्या स्वयंपाकघरावर होऊ शकतो.
आर्थिक भार: एलपीजी आयातीमुळे सरकारी तिजोरीवर मोठा ताण येतो. शिवाय, सामान्य जनतेला स्वस्त दरात गॅस उपलब्ध करून देण्यासाठी सरकारला मोठी सबसिडी (अनुदान) द्यावी लागते, ज्यामुळे देशावर मोठा आर्थिक भार पडतो.

२. इथेनॉल: एक स्वदेशी आणि अक्षय पर्याय

इथेनॉल हे प्रामुख्याने ऊस, मका आणि इतर कृषी उत्पादनांपासून तयार केलेले नूतनीकरणक्षम (Renewable) इंधन आहे. भारत सध्या पेट्रोलमध्ये इथेनॉल मिश्रणावर भर देत आहेच, परंतु घरगुती इंधन म्हणूनही याची क्षमता मोठी आहे.

स्वदेशी उत्पादन: हे पूर्णपणे भारतात उत्पादित होणारे इंधन असल्याने परकीय चलनाची बचत होईल.
पर्यावरणपूरक: एलपीजीच्या तुलनेत इथेनॉलचे ज्वलन अधिक स्वच्छ होते आणि त्यातून बाहेर पडणाऱ्या घातक सूक्ष्म कणांचे (Particulate emissions) प्रमाण अत्यंत कमी असते.

३. एलपीजी विरुद्ध इथेनॉल: सविस्तर तुलना

अहवालात या दोन्ही इंधनांचे फायदे आणि तोटे मांडण्यात आले आहेत:

एलपीजी (LPG):

फायदे: एलपीजीची ऊर्जा घनता उच्च असल्याने अन्न जलद शिजते. तसेच, याचे वितरण जाळे देशभरात पसरलेले असून लोक त्याशी परिचित आहेत.
तोटे: जागतिक किमतींमधील चढ-उताराचा यावर थेट परिणाम होतो. तसेच, दाबाखालील सिलिंडरमुळे स्फोटाचा धोका नेहमीच असतो.

इथेनॉल (Ethanol):

फायदे: इथेनॉलमध्ये स्फोटाचा धोका एलपीजीच्या तुलनेत खूपच कमी असतो. हे सुरक्षित आणि प्रदूषणमुक्त आहे.
आव्हाने: एलपीजीच्या तुलनेत याची ऊर्जा घनता (Energy Density) कमी आहे. सध्या मोठ्या प्रमाणावर एलपीजीची जागा घेण्यासाठी आपल्याकडे पुरेशी उत्पादन क्षमता नाही आणि यासाठी नवीन प्रकारच्या शेगड्यांची (Stove technology) गरज आहे.

४. भविष्यातील रणनीती आणि शिफारसी

केवळ एकाच इंधनावर अवलंबून न राहता भारताने ‘वैविध्यपूर्ण इंधन धोरण‘ राबवणे गरजेचे असल्याचे जैन यांनी सुचवले आहे. यासाठी खालील पावले उचलण्याची शिफारस करण्यात आली आहे:

१. पायलट प्रोजेक्ट्स: शहरांमध्ये आणि ग्रामीण भागात इथेनॉल शेगड्यांचा वापर प्रायोगिक तत्त्वावर सुरू करणे.

२. उपकरणे निर्मिती: इथेनॉलवर चालणारी घरगुती उपकरणे तयार करणाऱ्या कंपन्यांना प्रोत्साहन देणे

३. अतिरिक्त साठा: इंधनाची टंचाई भासू नये म्हणून एलपीजीचे सामरिक राखीव साठे (Strategic Reserves) अधिक मजबूत करणे.

४. शेतकऱ्यांना फायदा: इथेनॉल उत्पादनामुळे अतिरिक्त शेती उत्पादनांचा वापर होईल, ज्याचा थेट फायदा भारतातील शेतकऱ्यांना होईल.

भारताच्या दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षेसाठी इथेनॉल हे महत्त्वाचे अस्त्र ठरू शकते. एलपीजीची विश्वासार्हता आणि इथेनॉलची स्वदेशी उपलब्धता यांचा योग्य मेळ घातल्यास, भारत बाह्य पुरवठ्यातील अडथळ्यांवर मात करून इंधन क्षेत्रात ‘आत्मनिर्भर’ होऊ शकतो.