भारतातून बांगलादेशात साखर तस्करी होते कशी?

भारतातून बांगलादेशात मोठ्या प्रमाणावर साखर तस्करी होत आहे. त्यासाठी मेघालय राज्याचा सुरक्षित मार्ग वापरला जातो आहे. तस्कर ₹40-50 प्रति किलो दराने साखर मिळवतात आणि बांगलादेशमध्ये ₹135-140 प्रति किलो दराने विकतात. ही तस्करी होते कशी, त्याचे काय परिणाम होत आहेत इ. मुद्यांवर प्रकाश टाकणारा हा लेख…..

1 मार्च रोजी मेघालयच्या पूर्व खासी हिल्स जिल्ह्यातील शेलाजवळील दलिया गावात एका कथित साखर तस्करावर सीमा सुरक्षा दलाच्या (बीएसएफ) कर्मचाऱ्यांनी केलेल्या गोळीबारामुळे विविध जीवनावश्यक वस्तूंच्या बांगलादेशात होणाऱ्या तस्करीकडे लक्ष वेधले गेले.

गावकऱ्यांनी त्याला गोळीबाराच्या ठिकाणाहून तातडीने बाहेर काढल्यानंतर, असेन एम मारक, वयाच्या चाळीशीच्या मध्यभागी असलेला हा माणूस, त्याच्या गावातच त्याच्या जखमी अवस्थेत मरण पावला. कुंपण नसलेल्या आंतरराष्ट्रीय सीमेपासून सुमारे 300 मीटर अंतरावर ही घटना घडली. त्याच्या पायाला मार लागल्याचे समजत त्याच्या साथीदाराचा पोलीस आणि बीएसएफ शोध घेत आहेत.

सीमेपलीकडून झटपट नफ्यासाठी लोक वस्तूंची तस्करी कशी करतात हे या घटनेने समोर आले. या डोंगराळ राज्यात गुरांची तस्करी नवीन नाही आणि पोलीस आणि बीएसएफ या दोघांनीही प्रयत्न करूनही तस्कर पर्यायी मार्ग शोधत आहेत. तथापि, विशेष चिंतेची बाब म्हणजे दररोज टनांवारी साखरेची निर्यात होते. त्याचसोबत कांद्यासह अन्य जीवनावश्यक वस्तूंचीही तस्करी होत आहे.

डौकी येथील रहिवासी, निर्यातदार आणि मेघालय इम्पोर्टर्स अँड एक्सपोर्टर्स चेंबर ऑफ कॉमर्स (MIECC) च्या सचिव डॉली खोंगलाह यांनी सांगितले की, अशा प्रकारची तस्करी सरकारी संस्थांच्या देखरेखीखाली उघडपणे होत आहे. कांदे आणि साखरेने भरलेल्या ट्रक्सच्या लांबलचक रांगा सीमेवर सहज ओलांडताना पाहण्यासाठी तामाबिल लँड पोर्टला भेट द्या. ज्यांना सीमेवर गस्त घालण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली आहे तेच अशा तस्करांना मदत करत असल्याचे तुम्हाला दिसेल.’’

या तस्करांकडे कोणतीही कागदपत्रे नसतात आणि त्यांना त्याबाबत कोणीही विचारत नाही, त्यामुळे खुलेआम तस्करी केली जाते. तस्कर अनेक मार्गांचा वापर करतात, अनेकदा आमच्या जलस्रोतांसह भूप्रदेशाचे नुकसान करतात. त्यांच्या मालवाहतुकीच्या ओझामुळे आम्हाला पाणीपुरवठा करणाऱ्या पाईपलाईन खराब होतात, ज्यामुळे आमच्या डौकीमध्ये अनेकदा पाण्याची तीव्र टंचाई निर्माण होते, डॉली सांगतात.

प्रामुख्याने कोळशा निर्यातीचा चार दशकांहून अधिक अनुभव असलेल्या निर्यातदार, खोंगलाह यांनी साखर आणि कांद्याच्या तस्करीत अचानक वाढ होण्याचे कारण बांगलादेशने वस्तूंवरील करांमध्ये अचानक केलेली वाढ असल्याचे सांगितले.

“पूर्वी साखर निर्यात करण्यासाठी 1 बीडी म्हणजे बांगलादेशी टका शुल्क होते. अचानक, तो 35 बीडी टकावर गेले आहे, ज्यामुळे तस्करी वाढली आहे. बांगलादेशमध्ये ‘चायना इफेक्ट’ दिसून येत आहे.

मेघालयचे माजी पोलिस महासंचालक (डीजीपी) डब्ल्यू.आर. मारबानियांग यांनी राज्यातील बंडखोरीचा मुकाबला करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

ते म्हणाले, “तस्करी ही एक गुंतागुंतीची समस्या आहे. आमचे राज्य पोलिस प्रामुख्याने बंडखोरी आणि कायदा आणि सुव्यवस्था राखण्यावर लक्ष केंद्रित करतात, कारण सीमा पोलिसिंग BSF, कस्टम्स आणि इतर सीमा एजन्सीद्वारे हाताळले जाते. तथापि, आमचा स्थानिक पुरवठा डावलून जर मोठ्या प्रमाणावर कुठल्याही प्रकारची तस्करी होत असेल, तर ती सर्वांसाठी अत्यंत चिंतेची बाब आहे. आमची बांगलादेशशी असलेली आंतरराष्ट्रीय सीमा खूप सच्छिद्र आहे, ते का हे मी का सांगू शकत नाही. तुम्ही पश्चिम बंगाल आणि आसामकडेही बघा; तेथील परिस्थिती या सीमेपेक्षा अधिक गंभीर आहे.”

2022 च्या शेवटच्या तिमाही ते फेब्रुवारी 2024 दरम्यान, BSF ने ₹ 6,04,44,000 किमतीची 3,918 गुरांची डोकी जप्त केली. बॉर्डर गार्ड बांगलादेश (BGB) ने 2023 मध्ये 3,546 गुरांची डोकी जप्त केली. BGB ची जानेवारी आणि फेब्रुवारी 2024 साठी जप्तीची आकडेवारी उपलब्ध नाही.

मेघालय, एक गोमांस खाणारे राज्य, स्थानिक स्वदेशी समुदायांमध्ये गोमांस हे मुख्य अन्न मानते. हाजीपूर (बिहार) आणि पणजी पारा (पश्चिम बंगाल) येथील बाजारपेठांमधून मेघालयातील री भोई जिल्ह्यातील बिरनिहाट आणि आसामच्या बराक खोऱ्यात गुरेढोरे कायदेशीररीत्या किंवा बेकायदेशीरपणे आणले जातात.

तथापि, अलीकडे साखर आणि कांद्याच्या तस्करीत वाढ झाली आहे. शिलाँग, गुवाहाटी आणि दुधनाई (आसाम) सारख्या ठिकाणांहून तस्कर ₹40-50 प्रति किलो दराने साखर मिळवतात आणि बांगलादेशमध्ये ₹135-140 प्रति किलो दराने विकतात. बीएसएफ तैनाती झोनपर्यंत पोहोचेपर्यंत या वस्तूंच्या मोठ्या प्रमाणात सीमाभागातून सीमावर्ती भागात तपासणी न करता वाहतूक केली जाते.

पंतप्रधानांकडे तक्रार
मेघालयातील बेकायदेशीर साखर निर्यातीत वाढ झाल्याच्या वृत्तांदरम्यान, शिलाँगमधील एका व्यक्तीने पंतप्रधान कार्यालयाकडे (पीएमओ) संपर्क साधला आहे आणि भारत-बांगलादेश सीमेवर कार्यरत असलेल्या विविध संस्था आणि सिंडिकेटकडे बोट दाखवले आहे.

(सविस्तर लेख ‘शुगरटुडे’च्या मार्च २०२४ च्या अंकामध्ये : ८९९९७७६७२१ या क्रमांकावर व्हॉट्‌सअप संदेश पाठवून आपण अंकाची मागणी नोंदवू शकता.)