साखर उद्योगातील अनुभवी, सहकाराशी बांधिलकी आणि जैवऊर्जेच्या भविष्याचा वेध घेणारे नेतृत्व

साखर उद्योगातील अनुभव, सहकाराची बांधिलकी आणि जैवऊर्जेच्या भविष्याचा वेध घेणारे नेतृत्व — दिलीप शिवदास पाटील

२७ ऑक्टोबर | वाढदिवस विशेष

माहिती संकलन व संपादन : संदीप ढवळे

भारतीय साखर उद्योगाचा इतिहास केवळ साखर उत्पादनाचा इतिहास नाही; तो शेतकऱ्यांच्या कष्टांचा, सहकार चळवळीचा, ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा आणि औद्योगिक विकासाचा प्रवास आहे. काळ बदलला, तंत्रज्ञान बदलले आणि बाजारपेठेची समीकरणेही बदलली. आज साखर उद्योगासमोर आर्थिक शिस्त, उत्पादन खर्चावरील नियंत्रण, इथेनॉल निर्मिती, जैवऊर्जा, पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान आणि जागतिक स्पर्धेची आव्हाने उभी आहेत. या बदलत्या प्रवाहात अनुभव, व्यवस्थापन कौशल्य आणि भविष्याचा वेध घेणारी दृष्टी यांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

या पार्श्वभूमीवर साखर उद्योग, सहकार क्षेत्र आणि जैवऊर्जा क्षेत्रात प्रदीर्घ अनुभवाच्या जोरावर स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारे आदरणीय श्री. दिलीप शिवदास पाटील यांच्या कार्याचा आढावा घेणे औचित्यपूर्ण ठरते. त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या औद्योगिक वाटचालीचा, व्यवस्थापकीय योगदानाचा आणि भविष्यातील ऊर्जा क्षेत्राशी जोडलेल्या कार्याचा हा विशेष लेख.

सहकार क्षेत्रातून औद्योगिक व्यवस्थापनापर्यंतचा प्रवास

१९८५ पासून सुरू झालेली दिलीप पाटील यांची व्यावसायिक वाटचाल महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातील सहकारी साखर उद्योगाशी जोडलेली आहे. विविध वरिष्ठ पदांवर काम करताना त्यांनी साखर कारखान्यांच्या कामकाजातील बारकावे, आर्थिक व्यवस्थापन, उत्पादन प्रक्रिया, मनुष्यबळ नियोजन आणि औद्योगिक प्रशासनाचा प्रदीर्घ अनुभव संपादन केला.

साखर कारखाना चालवणे म्हणजे केवळ उसाचे गाळप करून साखर तयार करणे नव्हे. ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांचे हित, कारखान्याची आर्थिक स्थिती, उत्पादनाचा दर्जा, यंत्रसामग्रीची कार्यक्षमता, कामगारांचे व्यवस्थापन आणि बाजारपेठेतील बदल या सर्व बाबींचा समतोल साधावा लागतो. या क्षेत्रातील दीर्घ अनुभवामुळे पाटील यांनी साखर उद्योगाकडे उत्पादनासोबतच आर्थिक आणि व्यवस्थापकीय दृष्टिकोनातून पाहण्याची भूमिका विकसित केली.

त्यांच्या कार्याचा विशेष पैलू म्हणजे पारंपरिक साखर उद्योगाच्या चौकटीत अडकून न राहता त्याला मूल्यवर्धन, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि पर्यायी ऊर्जा निर्मितीच्या संधींशी जोडण्याचा प्रयत्न.

कर्मयोगी अंकुशराव टोपे समर्थ सहकारी साखर कारखान्यातील योगदान

दिलीप पाटील यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे कर्मयोगी अंकुशराव टोपे समर्थ सहकारी साखर कारखान्यातील व्यवस्थापकीय जबाबदारी. २०१८ ते २०२५ या कालावधीत त्यांनी व्यवस्थापकीय संचालक म्हणून काम पाहिले. या काळात साखर उत्पादनाबरोबरच इथेनॉल निर्मिती आणि पूरक ऊर्जा प्रकल्पांच्या विकासावर भर देण्यात आला.

या कार्यकाळात ३५०० टीसीडी क्षमतेचा साखर प्रकल्प कार्यान्वित करण्यात आला. त्याचबरोबर १०० केएलपीडी क्षमतेचे दोन आणि १५० केएलपीडी क्षमतेचा एक, असे तीन इथेनॉल प्रकल्प उभारण्यात आले. बायोगॅस निर्मितीशी संबंधित सुविधांचा विकास, आर्थिक नियंत्रण अधिक सक्षम करणे आणि औद्योगिक कार्यक्षमता वाढविणे हेही या वाटचालीतील महत्त्वाचे पैलू ठरले.

या कामगिरीकडे केवळ प्रकल्प उभारणी म्हणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही. साखर उद्योगातील बदलत्या आर्थिक परिस्थितीत उत्पन्नाचे विविध स्रोत विकसित करणे, उपलब्ध कच्च्या मालाचा अधिक परिणामकारक वापर करणे आणि कारखान्याला बहुउत्पादनाच्या दिशेने नेणे, या व्यापक दृष्टिकोनातून या कार्याचे महत्त्व अधोरेखित होते.

आज साखर कारखान्यांची आर्थिक व्यवहार्यता टिकवण्यासाठी उत्पादन क्षमता वाढविण्याबरोबरच खर्चावर नियंत्रण, कार्यक्षम ऊर्जा वापर आणि उपउत्पादनांचे मूल्यवर्धन आवश्यक झाले आहे. या सर्व बाबींचा विचार करता, पाटील यांच्या व्यवस्थापकीय कारकिर्दीतील प्रकल्पविकास हा साखर उद्योगाच्या बदलत्या स्वरूपाशी सुसंगत ठरतो.

इथेनॉल उद्योग : साखर कारखान्यांच्या भविष्याचा महत्त्वाचा आधार

भारताच्या ऊर्जा धोरणात इथेनॉलला वाढते महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पेट्रोलमध्ये इथेनॉल मिश्रण, आयात होणाऱ्या जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व कमी करणे आणि देशांतर्गत पर्यायी इंधननिर्मितीला प्रोत्साहन देणे या उद्दिष्टांमुळे साखर उद्योगासाठी नवीन संधी निर्माण झाल्या आहेत.

ऊस, मळी आणि उपलब्ध तंत्रज्ञानानुसार इतर योग्य कच्च्या मालापासून इथेनॉल तयार करता येते. त्यामुळे साखर कारखान्यांना पारंपरिक साखर उत्पादनाबरोबरच अतिरिक्त मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या निर्मितीची संधी मिळते. मात्र या संधींचे प्रत्यक्ष आर्थिक लाभात रूपांतर करण्यासाठी कच्च्या मालाची उपलब्धता, प्रकल्पाचा भांडवली खर्च, उत्पादनक्षमता, ऊर्जेचा वापर आणि बाजारपेठेतील मागणी यांचे अचूक नियोजन आवश्यक असते.

दिलीप पाटील यांनी साखर आणि इथेनॉल क्षेत्रातील अनुभवासोबतच या विषयांवरील लेखन आणि धोरणात्मक चर्चेतही योगदान दिले आहे. इथेनॉल पुरवठा व्यवस्था, विविध कच्च्या मालांचा वापर, उत्पादन खर्च आणि ऊर्जा क्षेत्रातील बदल या विषयांचा त्यांनी अभ्यासपूर्ण पद्धतीने वेध घेतला आहे.

साखर उद्योगाचे भवितव्य केवळ साखरेच्या बाजारभावावर अवलंबून न राहता विविध उत्पादनांच्या संतुलित अर्थकारणावर आधारित असावे, हा दृष्टिकोन आजच्या परिस्थितीत महत्त्वाचा आहे. इथेनॉल प्रकल्पांच्या माध्यमातून साखर उद्योग आणि ऊर्जा क्षेत्र यांच्यात निर्माण होणारा संबंध ग्रामीण औद्योगिक विकासासाठीही उपयुक्त ठरू शकतो.

साखर अर्थशास्त्र आणि आर्थिक शिस्तीचे महत्त्व

साखर उद्योगातील कोणत्याही व्यवस्थापनाची खरी कसोटी उत्पादनक्षमता आणि आर्थिक कामगिरी यांच्या समन्वयात असते. मोठ्या क्षमतेचा कारखाना असणे महत्त्वाचे आहे; परंतु त्या क्षमतेचा कार्यक्षम वापर करून उत्पादन खर्च नियंत्रित ठेवणे, उपलब्ध साधनसंपत्तीचा योग्य उपयोग करणे आणि आर्थिक स्थैर्य टिकवणे तितकेच आवश्यक आहे.

दिलीप पाटील यांनी साखर उत्पादनाचा रूपांतरण खर्च कमी करणे, आर्थिक व्यवस्थापन, कामगिरीचे विश्लेषण आणि खर्च नियंत्रण या विषयांवर लेखन केले आहे. साखर कारखान्यांमध्ये प्रमाणित खर्च, अर्थसंकल्पीय नियंत्रण आणि प्रत्यक्ष कामगिरीचे नियमित विश्लेषण यांना महत्त्व देणारा हा दृष्टिकोन आजच्या औद्योगिक व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त आहे.

कारखान्याच्या आर्थिक आरोग्याचे मूल्यमापन करताना ऊस गाळप, साखर उतारा, ऊर्जा वापर, देखभाल खर्च, कर्जावरील व्याज, खेळते भांडवल आणि उत्पादन विक्री यांचा एकत्रित विचार करावा लागतो. यापैकी एखाद्या घटकाकडे दुर्लक्ष झाल्यास उत्पादन वाढूनही आर्थिक अडचणी निर्माण होऊ शकतात.

विशेषतः सहकारी साखर कारखान्यांच्या बाबतीत आर्थिक शिस्तीला सामाजिक महत्त्वही आहे. शेतकऱ्यांची देणी, कर्मचाऱ्यांचे हित, यंत्रसामग्रीची देखभाल आणि भविष्यातील आधुनिकीकरणासाठी आवश्यक निधी यांचा समतोल राखणे ही व्यवस्थापनाची महत्त्वाची जबाबदारी असते. या संदर्भात पाटील यांचा औद्योगिक अनुभव आणि खर्च व्यवस्थापनावरील अभ्यास साखर क्षेत्रातील व्यावसायिकांसाठी महत्त्वाचा ठरतो.

जैवऊर्जा आणि सीबीजी : पारंपरिक उद्योगाला नवी दिशा

जागतिक ऊर्जा व्यवस्था अधिक स्वच्छ आणि शाश्वत पर्यायांकडे वळत असताना जैवऊर्जेचे महत्त्व वाढत आहे. साखर उद्योगाकडे उपलब्ध असलेला बगॅस, प्रेसमड, मळी आणि इतर सेंद्रिय अवशेष योग्य पद्धतीने वापरल्यास ऊर्जा निर्मिती आणि मूल्यवर्धनाच्या विविध संधी उपलब्ध होतात.

कॉम्प्रेस्ड बायोगॅस अर्थात सीबीजी हा याच प्रक्रियेतील महत्त्वाचा पर्याय आहे. सेंद्रिय पदार्थांपासून निर्माण होणाऱ्या बायोगॅसचे शुद्धीकरण करून त्याचा इंधन म्हणून वापर करता येतो. कृषी अवशेषांचे मूल्यवर्धन, सेंद्रिय कचऱ्याचे व्यवस्थापन आणि पर्यायी इंधननिर्मिती या तिन्ही दृष्टींनी या क्षेत्राला महत्त्व आहे.

दिलीप पाटील यांच्या व्यावसायिक कार्याचा विस्तार साखर आणि इथेनॉलपुरता मर्यादित नसून जैवऊर्जा, सीबीजी, शाश्वत विकास आणि कृषी-आधारित नवकल्पनांपर्यंत पोहोचलेला आहे. या विषयांवरील त्यांचे लेखन आणि विविध संस्थांमधील सहभाग त्यांचा व्यापक औद्योगिक दृष्टिकोन अधोरेखित करतो.

तथापि, जैवऊर्जा प्रकल्पांची यशस्विता केवळ तंत्रज्ञानावर अवलंबून नसते. कच्च्या मालाची सातत्यपूर्ण उपलब्धता, पाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय निकष, उत्पादनाचा दर्जा आणि बाजारपेठेतील व्यवहार्यता यांचाही तितकाच विचार करावा लागतो. त्यामुळे साखर उद्योगाचे ऊर्जा उद्योगात रूपांतर करताना आर्थिक लाभ आणि पर्यावरणीय जबाबदारी यांचा समतोल राखणे आवश्यक आहे.

राष्ट्रीय स्तरावरील संस्थात्मक सहभाग आणि धोरणात्मक योगदान

दिलीप पाटील यांचा कार्यविस्तार कारखाना व्यवस्थापनापलीकडे जाऊन उद्योगविषयक संस्था, जैवऊर्जा क्षेत्र आणि धोरणात्मक चर्चांपर्यंत पोहोचलेला आहे.

इंडियन फेडरेशन ऑफ ग्रीन एनर्जी (IFGE) मध्ये पश्चिम विभागीय संचालक म्हणून त्यांची भूमिका आहे. तसेच IFGEच्या साखर-जैवऊर्जा मंचाचे सह-अध्यक्ष म्हणून ते साखर आणि जैवऊर्जा क्षेत्राशी संबंधित विषयांमध्ये सहभागी आहेत.

‘भारत बायोएनर्जी होरायझन’च्या संपादकीय मंडळाचे अध्यक्षपद, महाराष्ट्राच्या साखर क्षेत्राच्या ‘व्हिजन २०४७’ रोडमॅप समितीतील सदस्यत्व आणि डीएसटीएच्या गव्हर्निंग कौन्सिलमधील सहभाग यांचाही त्यांच्या व्यावसायिक कार्यात समावेश आहे. याशिवाय ऊर्जा, कृषी नवकल्पना आणि कौशल्य विकासाशी संबंधित संस्थांमध्येही त्यांनी जबाबदाऱ्या सांभाळल्या आहेत.

अशा संस्थात्मक भूमिकांचे महत्त्व केवळ पदांपुरते मर्यादित नसते. उद्योगातील प्रत्यक्ष अनुभव, धोरणात्मक गरजा, नव्या तंत्रज्ञानाची उपलब्धता आणि भविष्यातील गुंतवणुकीच्या संधी यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी अशा व्यासपीठांचा उपयोग होतो. साखर उद्योगासमोर असलेल्या प्रश्नांवर चर्चा करताना कारखान्यांची आर्थिक स्थिती, शेतकऱ्यांचे हित, पर्यावरणीय नियम आणि ऊर्जा क्षेत्रातील बदल यांचा एकत्रित विचार होणे आवश्यक आहे. या व्यापक संदर्भात पाटील यांचा अनुभव आणि संस्थात्मक सहभाग महत्त्वपूर्ण ठरतो.

पुरस्कारांमधून कार्याची दखल

दिलीप पाटील यांच्या व्यावसायिक कारकिर्दीतील विविध पुरस्कार त्यांच्या कार्याची दखल घेणारे महत्त्वाचे टप्पे आहेत.

२०२३ मध्ये साखर तंत्रज्ञ संघटना ऑफ इंडिया (STAI) तर्फे त्यांना ‘इंडस्ट्री एक्सलन्स अवॉर्ड’ प्रदान करण्यात आला. तसेच २०२४ मध्ये चिनीमंडीच्या ‘साखर आणि इथेनॉल आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार’ अंतर्गत साखर आणि इथेनॉल उद्योगातील प्रतिभा व योगदानासाठी त्यांचा गौरव करण्यात आला.

याशिवाय ‘शुगर बायोएनर्जी व्हिजनरी अवॉर्ड’, ‘सहकार समाज भूषण पुरस्कार’, व्हीएसआयशी संबंधित ‘बेस्ट फायनान्स मॅनेजर’ सन्मान आणि विविध औद्योगिक परिषदांमधील शोधनिबंधांसाठी मिळालेले पुरस्कार त्यांच्या कारकिर्दीचा भाग आहेत.

पुरस्कार हे एखाद्या व्यक्तीच्या कार्याची दखल घेण्याचे माध्यम असले, तरी दीर्घकालीन योगदानाचे मूल्यमापन करताना प्रत्यक्ष कामगिरी, व्यवस्थापनातील सुधारणा, ज्ञाननिर्मिती आणि उद्योगाच्या विकासासाठी केलेले प्रयत्न यांनाही तितकेच महत्त्व असते. या दृष्टीने पाटील यांची औद्योगिक वाटचाल अभ्यासण्यासारखी आहे.

ज्ञान, लेखन आणि पुढील पिढीसाठी दिशादर्शन

साखर उद्योगाचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. स्वयंचलन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, आधुनिक प्रक्रिया तंत्रज्ञान, ऊर्जा कार्यक्षमता आणि डेटा-आधारित व्यवस्थापन यांचा औद्योगिक कामकाजात वाढता वापर होत आहे. या बदलांशी जुळवून घेण्यासाठी अनुभवी नेतृत्व आणि नव्या पिढीतील तांत्रिक कौशल्य यांची सांगड घालणे आवश्यक आहे.

दिलीप पाटील यांनी साखर अर्थशास्त्र, इथेनॉल धोरण, खर्च व्यवस्थापन आणि जैवऊर्जा यांसारख्या विषयांवर लेखन केले आहे. औद्योगिक अनुभवाला लेखन आणि विचारमंथनाची जोड देण्यामुळे उद्योगातील प्रश्नांचा व्यापक संदर्भात विचार करण्याची संधी निर्माण होते.

आजच्या तरुण अभियंत्यांनी, व्यवस्थापन क्षेत्रातील व्यावसायिकांनी आणि साखर उद्योगात कार्यरत असलेल्या नव्या पिढीने उत्पादन प्रक्रिया समजून घेण्याबरोबरच आर्थिक विश्लेषण, ऊर्जा व्यवस्थापन, पर्यावरणीय जबाबदारी आणि तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर या बाबी आत्मसात करणे आवश्यक आहे. अनुभवातून मिळालेले ज्ञान पुढील पिढीपर्यंत पोहोचणे ही कोणत्याही उद्योगाच्या दीर्घकालीन प्रगतीची महत्त्वाची अट आहे. या संदर्भात अनुभवी उद्योग व्यावसायिकांचे मार्गदर्शन आणि लेखन उपयुक्त ठरू शकते.

अनुभव, व्यवस्थापन आणि भविष्याचा वेध

दिलीप शिवदास पाटील यांची कारकीर्द साखर उद्योगातील व्यवस्थापकीय अनुभवापासून इथेनॉल, जैवऊर्जा आणि औद्योगिक धोरणांच्या व्यापक क्षेत्रापर्यंत विस्तारलेली आहे. सहकारी साखर कारखान्यातील जबाबदारी, उत्पादन प्रकल्पांच्या उभारणीतील सहभाग, आर्थिक व्यवस्थापनावरील अभ्यास, उद्योगविषयक लेखन आणि संस्थात्मक भूमिका या त्यांच्या कार्याच्या विविध बाजू आहेत.

आज भारतीय साखर उद्योगासमोर पारंपरिक व्यवसाय टिकवण्याबरोबरच आधुनिक ऊर्जा अर्थव्यवस्थेत स्वतःचे स्थान मजबूत करण्याचे आव्हान आहे. त्यासाठी केवळ उत्पादनवाढ पुरेशी ठरणार नाही; तर आर्थिक शिस्त, तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर, शाश्वत उत्पादन पद्धती आणि शेतकरी-केंद्रित विकास यांची सांगड घालावी लागेल.

या बदलत्या औद्योगिक परिस्थितीत अनुभव आणि दूरदृष्टी यांचे महत्त्व अधिक वाढते. दिलीप पाटील यांच्या व्यावसायिक वाटचालीकडे पाहताना साखर उद्योग आणि जैवऊर्जा क्षेत्र यांच्यातील वाढता संबंध स्पष्टपणे जाणवतो.

२७ ऑक्टोबर या त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या प्रदीर्घ औद्योगिक वाटचालीला, सहकार क्षेत्रातील योगदानाला आणि जैवऊर्जेच्या विकासासाठी केलेल्या प्रयत्नांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!

त्यांना उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि पुढील वाटचालीत नवनवीन यश लाभो. त्यांच्या अनुभवाचा लाभ साखर उद्योग, सहकार क्षेत्र, शेतकरी आणि आगामी पिढ्यांना मिळत राहो, हीच सदिच्छा.

श्री. दिलीप  पाटील यांना “शुगरटुडे” च्या वतीनेही वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा!