सहकार चळवळीचे प्रवर्तक वैकुंठ मेहता

आज मंगळवार, ऑक्टोबर २७, २०२६ | युगाब्द : ५१२८
भारतीय राष्ट्रीय सौर कार्तिक दिनांक ५, शके १९४८
🌅 सूर्योदय ०६:३७
🌇 सूर्यास्त १८:०८
🌙 चंद्रोदय १९:०२
🌙 चंद्रास्त ०७:३१
शक संवत : १९४८ पराभव
संवत्सर : पराभव
दक्षिणायन
ऋतू : शरद
चंद्रमास : आश्विन
पक्ष : कृष्ण पक्ष
तिथी : प्रतिपदा – ०७:०१ पर्यंत
क्षय तिथी : द्वितीया – ०४:०६, ऑक्टोबर २८ पर्यंत
नक्षत्र : भरणी – १५:३९ पर्यंत
योग : सिद्धी – १०:५३ पर्यंत
करण : कौलव – ०७:०१ पर्यंत
द्वितीय करण : तैतिल – १७:३५ पर्यंत
क्षय करण : गर – ०४:०६, ऑक्टोबर २८ पर्यंत
सूर्यराशी : तूळ
चंद्रराशी : मेष – २१:०६ पर्यंत
राहुकाल : १५:१५ ते १६:४१
गुलिक काल : १२:२२ ते १३:४९
यमगंड : ०९:२९ ते १०:५६
अभिजित मुहूर्त : ११:५९ ते १२:४५
दुर्मुहूर्त : ०८:५५ ते ०९:४१
दुर्मुहूर्त : २३:०७ ते २३:५७
अमृत काल : ११:१५ ते १२:४३
वर्ज्य : ०२:३२, ऑक्टोबर २८ ते ०३:५९, ऑक्टोबर २८
━━━━━━━━━━━━━━━━━━
🌍 आजचा दिनविशेष : जागतिक दृक्‌श्राव्य वारसा दिन
संयुक्त राष्ट्रांची शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना (UNESCO) यांनी २००५ मध्ये झालेल्या ३३ व्या सर्वसाधारण परिषदेत २७ ऑक्टोबर हा दिवस ‘जागतिक दृक्‌श्राव्य वारसा दिन’ म्हणून घोषित केला.
चित्रपट, ध्वनिमुद्रणे, व्हिडिओ, रेडिओ आणि दूरदर्शनवरील कार्यक्रम यांसारख्या दृक्‌श्राव्य (Audiovisual) दस्तऐवजांचे जतन करण्याचे महत्त्व पटवून देणे आणि त्यांच्या संरक्षणाविषयी जागरूकता निर्माण करणे, हा या दिनाचा मुख्य उद्देश आहे.
बदलते तंत्रज्ञान, जुनी साधने कालबाह्य होणे किंवा योग्य देखभालीचा अभाव यांमुळे हा मौल्यवान वारसा नष्ट होण्याचा धोका असतो. त्याबद्दल जनजागृती करणे ही काळाची गरज आहे.
हे दस्तऐवज जगातील विविध संस्कृती, इतिहास आणि मानवी जीवनातील कथा जिवंत ठेवतात. त्यामुळे ते भावी पिढ्यांसाठी एक अनमोल ठेवा ठरतात.
🌍 आज जागतिक दृक्‌श्राव्य वारसा दिन आहे.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━
📚 आजच्या दिनविशेषातील महत्त्वाच्या नोंदी
जन्मदिन
१९२० : भारताचे दहावे राष्ट्रपती के. आर. नारायणन यांचा जन्म. (मृत्यू : ९ नोव्हेंबर २००५)
१८७४ : ज्येष्ठ मराठी कवी भास्कर रामचंद्र तथा भा. रा. तांबे यांचा जन्म. (मृत्यू : ७ डिसेंबर १९४१)
कविवर्य भा. रा. तांबे यांची अजरामर कविता
जन पळभर म्हणतिल, ‘हाय हाय!’
जन पळभर म्हणतिल, ‘हाय हाय!’
मी जाता राहिल कार्य काय?
सूर्य तळपतिल, चंद्र झळकतिल;
तारे अपुला क्रम आचरतिल,
असेच वारे पुढे वाहतिल,
होईल काहि का अंतराय?
मेघ वर्षतिल, शेते पिकतिल,
गर्वाने या नद्या वाहतिल,
कुणा काळजी की न उमटतिल,
पुन्हा तटावर हेच पाय?
सखेसोयरे डोळे पुसतिल,
पुन्हा आपुल्या कामिं लागतिल,
उठतिल, बसतिल, हसुनि खिदळतिल,
मी जाता त्यांचे काय जाय?
अशा जगास्तव काय कुढावे!
मोहिं कुणाच्या का गुंतावे?
हरिदूता का विन्मुख व्हावे?
का जिरवु नये शांतीत काय?
━━━━━━━━━━━━━━━━━━
📖 विशेष व्यक्तिमत्त्व : वैकुंठ मेहता
थोर गांधीवादी विचारवंत आणि भारतीय सहकारी चळवळीचे एक प्रमुख प्रवर्तक वैकुंठ मेहता यांचे २७ ऑक्टोबर १९६४ रोजी निधन झाले. (जन्म : २६ ऑक्टोबर १८९१)
वडील लल्लुभाई आणि आई सत्यवतीबेन. त्यांचा जन्म अहमदाबाद येथे एका सधन नागर ब्राह्मण कुटुंबात झाला. सुविख्यात भारतीय अर्थतज्ज्ञ गगनविहारी हे त्यांचे धाकटे बंधू होते.
वैकुंठभाईंचे माध्यमिक शिक्षण मुंबईच्या न्यू हायस्कूलमध्ये झाले. ते मॅट्रिकच्या परीक्षेत गणित विषयात प्रथम आले. एल्फिन्स्टन महाविद्यालयातून गणित विषयात प्रथम श्रेणीत पदवी संपादन केली. त्याचबरोबर मुंबई विद्यापीठाच्या इंग्रजी विषयाच्या परीक्षेत प्रथम क्रमांक मिळवून त्यांनी एलिस पारितोषिक प्राप्त केले.
महात्मा गांधींचे स्वीय सहाय्यक महादेव देसाई (१८९२–१९४२) आणि ‘बॉम्बे क्रॉनिकल’चे संपादक सय्यद अब्दुल्ला ब्रेल्वी हे वैकुंठभाईंचे महाविद्यालयीन सहकारी होते. त्यांची मैत्री अखेरपर्यंत टिकून राहिली.
वडिलांप्रमाणेच वैकुंठभाईंना सहकारी चळवळीची विशेष आवड होती. मुंबई राज्य सहकारी बँकेत त्यांनी ३४ वर्षे काम केले. ही बँक त्यांनी संपूर्ण मुंबई राज्यातील ग्रामीण पुनर्रचना कार्याचे केंद्र बनविली.
खेर मंत्रिमंडळात (१९४७–१९५२) त्यांची वित्त व सहकारमंत्री म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
१९५२ मध्ये त्यांना वित्त आयोगाचे तसेच करचौकशी समितीचे सदस्य करण्यात आले. १९५३ मध्ये ते अखिल भारतीय खादी व ग्रामोद्योग मंडळाचे अध्यक्ष झाले. १९५७ पासून या संस्थेला खादी व ग्रामोद्योग आयोग म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
याशिवाय मुंबई प्रांत बँकिंग चौकशी समिती (१९३९–१९४०), कापड उद्योग चौकशी आयोग (१९५३–१९५४) यांसारख्या समित्यांवर त्यांनी सदस्य म्हणून काम केले. कृषी सहकारी पत आयोगाचे (१९५९) अध्यक्षपदही त्यांनी भूषविले.
हरिजन सेवक संघाच्या मुंबई प्रांतिक मंडळाचे ते सदस्य होते, तर गांधी स्मारक निधीच्या मुंबई शाखेचे अध्यक्षही होते.
ब्रिटिश सरकारने त्यांना १९१६ मध्ये कैसर-ए-हिंद रौप्यपदक आणि १९२१ मध्ये सुवर्णपदक देऊन गौरविले. तथापि, सरकारच्या अत्याचारी व दडपशाहीच्या धोरणाचा निषेध म्हणून त्यांनी १९३० मध्ये ही दोन्ही पदके परत केली.
१९५४ मध्ये भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मभूषण’ हा किताब देऊन सन्मानित केले.
सहकारी चळवळ आणि ग्रामोद्योग या विषयांवर वैकुंठभाईंनी अनेक पुस्तके लिहिली. त्यांपैकी काही महत्त्वाची पुस्तके पुढीलप्रमाणे :

• The Co-operative Movement (१९१५)
• The Co-operative Movement in India (१९१८)
• Studies in Co-operative Finance (१९२७)
• Planning for Co-operative Movement (१९४१)
• Why Village Industries
• Economics of Non-Violence
• Decentralized Economic Development (१९६३)
  वैकुंठभाईंचे जीवन म्हणजे सहकारी चळवळ आणि ग्रामोद्योग यांच्या विकासासाठी देशसेवेत समर्पित झालेल्या शांत, निष्ठावान कार्याचे उत्कृष्ट उदाहरण होय. त्यांचे मुंबई येथे निधन झाले.
  ━━━━━━━━━━━━━━━━━━
  📜 ऐतिहासिक घटना
  ३१२ : कॉन्स्टन्टाइन द ग्रेट यांना ‘क्रॉसचे दर्शन’ (Vision of the Cross) झाल्याचे सांगितले जाते.
  १९५८ : पाकिस्तानमध्ये जनरल अयुब खान यांनी लष्करी उठाव करून राष्ट्राध्यक्ष इस्कंदर मिर्झा यांना पदच्युत केले.
  १९६१ : मॉरिटानिया आणि मंगोलिया यांचा संयुक्त राष्ट्रसंघात (United Nations) प्रवेश झाला.
  १९७१ : डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगो या देशाचे नाव बदलून ‘झैरे’ असे करण्यात आले.
  १९८६ : युनायटेड किंगडमने आर्थिक बाजारपेठांवरील अनेक निर्बंध हटवले. या घटनेला ‘बिग बँग’ म्हणून ओळखले जाते.
  १९९१ : तुर्कमेनिस्तानने स्वातंत्र्य घोषित केले.
  ━━━━━━━━━━━━━━━━━━
  🌹 आजचे निधन
  १७९५ : पेशवे सवाई माधवराव यांचे निधन. (जन्म : १८ एप्रिल १७७४)
  १९३७ : किराणा घराण्याचे संस्थापक आणि सवाई गंधर्वांचे गुरू, संगीतरत्न उस्ताद अब्दुल करीम खाँ यांचे निधन. (जन्म : ११ नोव्हेंबर १८७२)
  १९८७ : क्रिकेटपटू, क्रिकेट समालोचक, उद्योगपती आणि समाजसेवक विजय मर्चंट यांचे निधन. (जन्म : १२ ऑक्टोबर १९११)
  २००१ : हिंदी व बंगाली चित्रपटसृष्टीतील अभिनेते प्रदीप कुमार यांचे निधन. (जन्म : ४ जानेवारी १९२५)
  २००१ : बालसाहित्यकार व विज्ञानकथालेखक भास्कर रामचंद्र तथा भा. रा. भागवत यांचे निधन. ‘फास्टर फेणे’ आणि ‘बिपीन बुकलवार’ या लोकप्रिय पात्रांचे ते जनक होते. (जन्म : ३१ मे १९१०)
  २००७ : हिंदी चित्रपटांतील चरित्र अभिनेते सत्येन कप्पू यांचे निधन.
  २०१५ : भारतीय औषधशास्त्रज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ रंजीत रॉय चौधरी यांचे निधन. (जन्म : ४ नोव्हेंबर १९३०)
  ━━━━━━━━━━━━━━━━━━
  🌺 आजचे जन्मदिन
  १६७० : शीख सेनापती बंदा सिंग बहादूर यांचा जन्म. (मृत्यू : ९ जून १७१६)
  १९०४ : स्वातंत्र्यसेनानी व क्रांतिकारक जतिंद्रनाथ तथा जतिन दास यांचा जन्म. (हुतात्मा : १३ सप्टेंबर १९२९)
  लाहोर कट प्रकरणात जतिन दास यांना भगतसिंग आणि इतर क्रांतिकारकांसह अटक करण्यात आली होती. तुरुंगातील भेदभाव आणि अमानवी वागणुकीच्या निषेधार्थ भगतसिंग व इतर क्रांतिकारकांनी उपोषण सुरू केले. जतिन दास यांनीही या आंदोलनात सहभाग घेतला.
  ब्रिटिशांनी हे उपोषण मोडून काढण्यासाठी क्रांतिकारकांवर बळाचा वापर केला; मात्र उपोषण सुरूच राहिले. उपोषणादरम्यान प्रकृती खालावल्यामुळे जतिन दास यांनी १३ सप्टेंबर १९२९ रोजी ६३ व्या दिवशी प्राणत्याग केला.
  १९२३ : उद्योगपती अरविंद मफतलाल यांचा जन्म. (मृत्यू : ३० ऑक्टोबर २०११)
  १९४७ : समाजसेवक डॉ. विकास आमटे यांचा जन्म.
  १९५४ : पार्श्वगायिका अनुराधा पौडवाल यांचा जन्म.
  १९७६ : भारतीय-अमेरिकन शेफ आणि लेखिका मनीत चौहान यांचा जन्म.
  १९८४ : भारताचा अष्टपैलू क्रिकेटपटू इरफान पठाण यांचा जन्म.
  ━━━━━━━━━━━━━━━━━━