70 टक्के बिबट्यांचा निवास आता ऊसाच्या फडातच

पुणे: महाराष्ट्रामध्ये बिबट्यांचा अधिवास वेगाने बदलला असून, आता बहुतांश बिबटे उसाच्या फडातच राहत असल्याचे वास्तव समोर आले आहे. वन अधिकाऱ्यांच्या मते, तब्बल ७० टक्के बिबटे उसाच्या फडात राहतात, उर्वरित वस्तीलगतच्या वनांमध्ये वास्तव्यास आहेत.

याबाबतचे वृत्त ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ने प्रसिद्ध केले आहेत. त्यात म्हटले आहे की, महाराष्ट्रातील बिबट्यांची नवीन पिढी मानव आणि वन्यजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांचे नवे नियम प्रस्थापित करत आहेत. वन अधिकाऱ्यांनी आता हे सत्य मान्य केले आहे की जुन्नर परिसर आणि आसपासच्या जिल्ह्यांमध्ये आढळणारे बहुतेक बिबटे आता ‘वन्य प्राणी‘ राहिलेले नाहीत. ते ऊस शेतीत आणि मानवी वस्ती असलेल्या परिसरांमध्ये जन्मले आहेत, तिथेच वाढले आहेत आणि त्या वातावरणासाठी पूर्णपणे अनुकूल झाले आहेत. दशकानुदशके झालेल्या या परिवर्तनामुळे पश्चिम महाराष्ट्रात एक अद्वितीय पर्यावरणीय आव्हान निर्माण झाले आहे.

नव्या पिढीतील बिबट्यांचे वास्तव

‘टाइम्स’च्या वृत्तात पुढे नमूद केले आहे करी, आजची जुन्नरमधील बिबट्यांची पिढी पूर्णपणे शेतात जन्मलेली आहे. त्यांच्या मातांनी त्यांना जंगलात नव्हे, तर ऊस शेतीत वाढवले आहे, असे विभागाचे उपवनसंरक्षक प्रशांत खाडे यांनी स्पष्ट केले आहे. या वृ्त्ताचा सारांश पुढीलप्रमाणे…

• या बिबट्यांनी केवळ ऊस शेतीसाठी योग्य असलेल्या जगण्याच्या रणनीती (survival strategies) आत्मसात केल्या आहेत.
• या बिबट्यांना मानवी वस्त्यांची जवळीक, उसाच्या पिकाचे घनदाट आवरण आणि शिकार सहज उपलब्ध असणे (easy prey availability) या वातावरणाची सवय झाली आहे.
• ते आता जंगलावर अवलंबून असलेले शिकारी नाहीत; ते ‘ऊस शेतीचे बिबटे‘ (sugar cane leopards) बनले आहेत. त्यांना वनक्षेत्राची भीती वाटत नाही किंवा मानवी उपस्थिती टाळण्याचे प्रशिक्षण मिळालेले नाही.

स्थलांतर धोरण निष्फळ

अनेक वर्षांपासून, मानवी वस्तीत भटकलेल्या बिबट्यांना पकडून त्यांना दूरवरच्या वनक्षेत्रात सोडणे, ही मानव-बिबट्या संघर्षावर मात करण्याची मुख्य रणनीती होती. तथापि, क्षेत्र अधिकारी आता कबूल करतात की हे प्रयत्न निष्फळ ठरत आहेत.

• हे बिबटे अपरिहार्यपणे ऊस पट्ट्यांमध्ये परत येतात—कारण तेच त्यांचे नैसर्गिक घर आहे.
• एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने सांगितले की, “त्यांना जंगलात सोडणे हा वेळेचा आणि मनुष्यबळाचा अपव्यय आहे, ही स्थिती आता निर्माण झाली आहे”.
• काही स्थलांतरित बिबटे मूळ ऊस क्षेत्रात परत आल्याचे दस्तऐवजीकरण (documented) करण्यात आले आहे. त्यांचे मानसिक नकाशे (mental map), खाण्याच्या सवयी आणि प्रादेशिक समज (territorial understanding) हे जंगलाभोवती नव्हे, तर ऊस शेतीभोवती फिरतात.

वर्तणुकीत मोठे बदल

या नवीन पिढीच्या बिबट्यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण वर्तणूक बदल दर्शवले आहेत:

1. आवाजाशी जुळवून घेणे: पारंपारिकपणे, गावकरी बिबट्यांना घाबरवण्यासाठी फटाके (firecrackers) किंवा धातूचे डबे वाजवत असत, पण आता त्या पद्धतींचा परिणाम होत नाही. हे बिबटे सण, शेतीचे काम किंवा लोकांना घाबरवण्याच्या प्रयत्नांदरम्यान लहानपणापासून हे आवाज ऐकत मोठे झाले आहेत.
2. सायरनकडे दुर्लक्ष: वन विभागाची सायरन–आधारित (siren-based) चेतावनी प्रणाली देखील काही ठिकाणी प्रभावी ठरत नाहीये. काही गावांमध्ये, बिबट्यांनी या आवाजाशी जुळवून घेतले आहे आणि ते सायरनजवळून चालत वस्तीत प्रवेश करतात.
3. या बिबट्यांमध्ये तीव्र प्रादेशिक वृत्ती दिसून येते. जर एखादा बिबट्या काढून टाकण्यात आला किंवा त्याचा मृत्यू झाला, तर शेजारचे बिबटे त्वरित ती जागा मोकळी झाली आहे हे ओळखून काही दिवसांतच आपले क्षेत्र विस्तारतात.  एखादा बिबट्या पकडल्यानंतर पंधरवड्याच्या आत त्याच भागात दुसरा बिबट्या येतो, कारण तो भूभाग ताब्यात घेतो.
4. मानवी भीतीचा अभाव: ऊस शेतीत वाढलेले लहान बिबटे देखील माणसांना घाबरत नाहीत. अधिकारी म्हणतात की त्यांच्या माता त्यांना लहानपणापासूनच या परिस्थितीत जगण्यासाठी तयार करतात.

ऊस कॉरिडॉर

वन्यजीव तज्ज्ञांनी चेतावनी दिली आहे की, पश्चिम महाराष्ट्रातील ऊस शेतीत आता या क्षेत्रातील ७०% बिबट्यांची लोकसंख्या आश्रय घेत असल्याने, पुढील तीन ते चार महिन्यांच्या ऊस गाळप हंगामात मानवी-प्राणी संघर्ष वाढण्याची भीती आहे.

•  बिबट्यांची संख्या नियंत्रित करणे कठीण आहे, कारण ते अन्नसाखळीत (food chain) सर्वात वर आहेत.
• . झपाट्याने होणारी जंगलतोड (rapid deforestation), वाढते वनवे आणि ऊस लागवडीचा विस्तार यामुळे बिबट्या मानवी वस्तीत येत आहेत.
• लोक गावांच्या प्रवेशद्वाराजवळ कचरा टाकतात, ज्यामुळे भटकी कुत्री आकर्षित होतात. जंगलात ससा किंवा हरणाचा पाठलाग करण्याऐवजी शहरी वस्तीत भटक्या कुत्र्याची किंवा कोंबडीची शिकार करणे बिबट्यासाठी खूप सोपे आहे.
• शहरीकरण, महामार्ग जाळे आणि औद्योगिकीकरण यामुळे विस्थापित झालेल्या बिबट्यांना ऊस शेतीत जवळपास वर्षभर लपण्याची उत्तम जागा मिळते.
• कोल्हापूरचे उपवनसंरक्षक धैर्यशील पाटील यांनी २०२२ च्या वन्यजीव सर्वेक्षण अहवालाचा हवाला दिला, ज्यानुसार ७०% बिबटे ऊस शेतीत, तर केवळ ३०% जंगलात आढळतात.
• ‘ऊस कॉरिडॉर‘ (Sugar Cane Corridor): अहमदनगर (Ahilyanagar) आणि नाशिकमध्ये (Nashik) पुरेशी ऊस लागवड झाल्यामुळे बिबट्यांना त्यांचा वावर नवीन क्षेत्रांमध्ये वाढवण्यासाठी प्रोत्साहन मिळाले आहे. “जिथे ऊस आहे, तिथे बिबट्या घर शोधेल,” असे एका अधिकाऱ्याने वर्णन केले. हा ट्रेंड आता अनेक जिल्ह्यांना जोडणारा ‘ऊस कॉरिडॉर’ बनला आहे. ऊसाच्या पिकलेल्या शेतीत २ मीटर अंतरावरूनही बिबट्या दिसू शकत नाही, इतकी ती लपण्याची योग्य जागा असते, म्हणून मादी बिबटे पिलांना जन्म देण्यासाठी ही जागा निवडतात.

भविष्यातील उपाय

वन पथकांनी मान्य केले आहे की या अत्यंत जुळवून घेणाऱ्या शिकारीविरुद्ध (highly adaptable predator) पारंपरिक संघर्ष व्यवस्थापन (traditional conflict management) धोरणे कमी प्रभावी ठरत आहेत.

• सध्या नवीन दीर्घकालीन दृष्टिकोन, जसे की भूदृश्य-स्तरीय शिकार व्यवस्थापन (landscape-level prey management), नुकसान भरपाई योजना (compensation schemes) आणि सामुदायिक शिक्षण (community education), यावर चर्चा सुरू आहे.
• वन्यजीव संस्था (Wildlife Institute of India – WII) येथील एका तज्ज्ञाने स्पष्ट केले की, “ऊस शेतीचे बिबटे आता इथेच राहणार आहेत“. त्यांना परत जंगलात ढकलले जाऊ शकत नाही.
• रोहन भाटे यांनी बिबट्यांच्या वाढीवर नियंत्रण आणण्यासाठी केंद्र स्तरावर वन्यजीव कायद्यात सुधारणा करून बिबट्यांच्या नसबंदीचा (sterilization) पर्याय उपलब्ध करून देण्याची मागणी केली आहे.
• या बिबट्यांना स्थलांतरित करण्याऐवजी अधिक हुशारीने सह–अस्तित्व (smarter coexistence) साधण्यात या समस्येचे समाधान दडलेले आहे.

महाराष्ट्रात एक दुर्मिळ पर्यावरणीय बदल दिसून येत आहे—एक मोठा शिकारी प्राणी आता नैसर्गिक वनात नव्हे, तर पिकांच्या शेतीत आणि ग्रामीण वस्त्यांमध्ये जुळवून घेत आहे.

साभार : Times of India