‘शर्करा’ ते ‘शुगर’ : जगभर फिरत बदलत गेले साखरेचे नाव; भारताशी आहे थेट नाते!

नवी दिल्ली : आपण रोज वापरत असलेल्या ‘साखर’ या शब्दाचा प्रवास हजारो वर्षांचा आहे. इंग्रजीतील Sugar, फ्रेंचमधील Sucre, स्पॅनिशमधील Azúcar, अरबीतील Sukar, फारसीतील Shakar आणि मराठीतील साखर या सर्व शब्दांचे मूळ भारतातील संस्कृत भाषेतील ‘शर्करा (Sharkara)’ या शब्दात दडलेले आहे. भारतात ऊस लागवडीचा आणि साखरनिर्मितीचा इतिहास अत्यंत प्राचीन मानला जातो. त्यामुळे साखरेच्या नावाचा जागतिक प्रवासही भारतातूनच सुरू झाल्याचे मानले जाते.

संस्कृतमधील ‘शर्करा’पासून जगभरातील ‘Sugar’पर्यंत

प्राचीन भारतात उसापासून तयार होणाऱ्या खडबडीत, दाणेदार गोड पदार्थाला ‘शर्करा’ असे म्हणत असत. याच शब्दाचा अर्थ ‘खडेसारखा’ किंवा ‘दाणेदार’ असा होतो. व्यापारी मार्गांनी हा पदार्थ पर्शियात (इराण) पोहोचला आणि ‘शर्करा’चे ‘शकर’ (Shakar) झाले. त्यानंतर अरबी भाषेत त्याचे ‘सुकर’ (Sukar) असे रूपांतर झाले.

अरब व्यापाऱ्यांनी भूमध्य समुद्र परिसरात साखरेचा व्यापार सुरू केल्यानंतर हा शब्द युरोपमध्ये पोहोचला. लॅटिनमध्ये त्याचे Saccharum, स्पॅनिशमध्ये Azúcar, फ्रेंचमध्ये Sucre आणि अखेरीस इंग्रजीमध्ये Sugar असे रूप झाले.

भारतात मात्र ‘साखर’ टिकून राहिली

जगभर नाव बदलत गेले, तरी भारतात संस्कृतमधील ‘शर्करा’चे रूप अनेक भाषांमध्ये टिकून राहिले. मराठीत साखर, कन्नडमध्ये सक्करे (Sakkare), तुळू आणि तमिळमध्ये सक्करै (Sakkarai) अशी विविध रूपे आजही प्रचलित आहेत.

‘खांड’पासून तयार झाला ‘Candy’?

इतिहासकारांच्या मते, भारतातच प्रथम स्फटिक स्वरूपातील साखर (Crystalline Sugar) तयार करण्यात आली होती. संस्कृतमध्ये तिला ‘खांड’ असे म्हणत असत. पश्चिम भारतातील काही भागांत आजही साखरेला ‘खांड’ म्हणून संबोधले जाते.

हा शब्द फारसी भाषेत गेला आणि पुढे गुलकंद, कलाकंद यांसारख्या शब्दांमध्ये रूढ झाला. भाषातज्ज्ञांच्या मते, इंग्रजीतील Candy हा शब्दही याच ‘खांड’ या भारतीय शब्दापासून विकसित झाला.

‘मिश्री’चा संबंध इजिप्तशी

पर्शियन लोकांबरोबरच प्राचीन इजिप्तमधील कारागिरांनीही साखर शुद्ध करण्याचे तंत्र विकसित केले. त्यांनी तयार केलेली खडीसाखर इतकी दर्जेदार होती की तिची भारतात निर्यात होऊ लागली.

अरबी भाषेत इजिप्तला ‘मिस्र’ (Misr) असे म्हटले जाते. त्यामुळे इजिप्तमधून येणाऱ्या खडीसाखरेला ‘मिश्री’ हे नाव पडल्याचे मानले जाते.

‘चिनी’ हे नाव कसे पडले?

मध्ययुगात बौद्ध भिक्षूंमार्फत साखरनिर्मितीचे तंत्र चीनमध्ये पोहोचले. तेथील कारागिरांनी अधिक शुद्ध, शुभ्र पांढरी साखर तयार करण्याची पद्धत विकसित केली.

नंतर चीनमधील व्यापारी टोंग आचू (Tong Achu) यांनी कोलकात्याजवळील परिसरात सुरुवातीच्या साखर गिरण्यांपैकी एक उभारल्याचे मानले जाते. चीनमधून आलेली शुभ्र, पोर्सेलिनसारखी दिसणारी साखर भारतात ‘चिनी’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

‘मोरस’ नावामागे मॉरिशसचा इतिहास

साखरेच्या नावामध्ये आणखी एक रंजक बदल महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये पाहायला मिळतो. काही भागांत साखरेला पूर्वी ‘मोरस’ असे म्हटले जात असे.

यामागेही इतिहास आहे. १९व्या शतकात मॉरिशस येथून ऊस सुरत बंदरात आणला जात होता. त्या उसापासून तयार झालेल्या साखरेला ‘मोरस’ असे नाव मिळाले आणि हा शब्द काही भागांत रूढ झाला.

भारताचा जागतिक ठसा

साखरेच्या नावाचा हा प्रवास केवळ भाषिक बदलांचा इतिहास नाही, तर भारताच्या प्राचीन कृषी, व्यापार आणि तंत्रज्ञानातील योगदानाचीही साक्ष देतो. संस्कृतमधील ‘शर्करा’ या शब्दापासून आजच्या Sugar, Sucre, Azúcar, Sukar आणि साखर या शब्दांपर्यंतचा प्रवास भारताच्या समृद्ध वारशाची जगभरातील आठवण करून देतो.