इथेनॉलला विरोध नाही; पण … पुण्यात E20 वर चर्चासत्र

पुणे : पेट्रोलमध्ये 20 टक्के इथेनॉल मिश्रण अर्थात E20 पेट्रोलच्या अंमलबजावणीमुळे वाहनधारकांना भेडसावणाऱ्या समस्यांवर चर्चा करण्यासाठी शुक्रवारी, 14 ऑगस्ट रोजी पुण्यात राज्यस्तरीय बैठक आयोजित करण्यात आली. घोले रोड येथील पंडित जवाहरलाल नेहरू सांस्कृतिक केंद्रात दुपारी 1 वाजता झालेल्या या बैठकीला सुमारे 40 ते 50 पक्ष कार्यकर्ते उपस्थित होते. आयफजीईचे पश्चिम विभाग संचालक दिलीप पाटील यांनी स्वत: बैठकीला उपस्थित राहून, लोकभावना नेमक्या काय आहेत हे जाणून घेतले आणि तेथील अनुभव ‘शुगरटुडे’ला सांगितले.

बैठकीच्या सुरुवातीला E20 इंधनामुळे प्रभावित झाल्याचा दावा करण्यात आलेल्या एका दुचाकीचे प्रतीकात्मक पूजन करण्यात आले. वाहनांचे मायलेज कमी होणे, देखभाल खर्च वाढणे, जुन्या वाहनांमधील fuel-system components वर होणारा परिणाम, इंधनातील आर्द्रता आणि ग्राहकांना E20 संदर्भात पुरेशी माहिती न मिळणे, हे प्रमुख मुद्दे चर्चेत आले.

आम आदमी पक्षाचे सचिव डॉ. अभिजित मोरे, समन्वयक अमित म्हस्के, प्रवक्ते मुकुंद किर्दत, रविराज काळे, संजय कोने आणि अन्य कार्यकर्ते या बैठकीला उपस्थित होते.

बैठकीत मांडण्यात आलेली अनेक मते ही संबंधित वक्त्यांचे वैयक्तिक अनुभव, निरीक्षणे किंवा धोरणावरील भूमिका होती. त्यामुळे त्यातील तांत्रिक दावे आणि वाहनांवरील परिणाम यांची स्वतंत्र तांत्रिक पडताळणी होणे आवश्यक असल्याचे लक्षात घेऊन ही चर्चा समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

मुकुंद किर्दत : E20 समजून घेण्यासाठी पेट्रोल आणि इथेनॉलचे तंत्रज्ञान समजणे आवश्यक

बैठकीत प्रवक्ते मुकुंद किर्दत यांनी E20 च्या प्रश्नाकडे automobile engineering च्या दृष्टिकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांनी सुरुवातीला fossil fuel आणि biofuel यातील फरक स्पष्ट केला. जमिनीखालून मिळणारे पेट्रोल हे fossil fuel आहे, तर ethanol हे biofuel आहे. दोन्हींचे chemical आणि physical properties वेगवेगळे असल्यामुळे त्यांचा वापर करणाऱ्या तंत्रज्ञानावरही त्याचा परिणाम होतो, असे त्यांनी सांगितले.

आजच्या बहुतांश वाहनांमध्ये four-stroke engine वापरले जाते. या इंजिनमध्ये चार प्रमुख टप्पे असतात intake, compression, combustion आणि exhaust.

पहिल्या टप्प्यात हवा आणि fuel यांचे मिश्रण इंजिनमध्ये प्रवेश करते. दुसऱ्या टप्प्यात त्याचे compression होते. तिसऱ्या टप्प्यात combustion होते आणि चौथ्या टप्प्यात exhaust बाहेर टाकला जातो.

हे सर्व चक्र अत्यंत वेगाने घडत असते. त्यामुळे engine मध्ये air-fuel ratio योग्य असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, असे किर्दत यांनी स्पष्ट केले.

इथेनॉलचा octane advantage आणि energy-value ची मर्यादा

किर्दत यांनी इथेनॉलचे दोन महत्त्वाचे गुणधर्म सांगितले.

इथेनॉलचा octane number जास्त असल्याने anti-knock performance चांगली मिळते. यामुळे आधुनिक engines मध्ये त्याचा उपयोग होऊ शकतो.

मात्र दुसरीकडे इथेनॉलचे calorific value पेट्रोलपेक्षा कमी आहे. त्यामुळे समान volume मधून उपलब्ध होणारी ऊर्जा कमी असू शकते. या कारणामुळे fuel economy किंवा mileage मध्ये फरक पडण्याचा मुद्दा त्यांनी मांडला.

त्यांनी इथेनॉलच्या hygroscopic nature कडेही लक्ष वेधले. इथेनॉल वातावरणातील आर्द्रता शोषून घेऊ शकते. त्यामुळे fuel system मध्ये पाणी किंवा humidity च्या उपस्थितीचा प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो.

Fuel system मधील प्रत्येक component ची compatibility महत्त्वाची

किर्दत यांनी सांगितले की, E20 चा प्रश्न फक्त engine combustion पुरता मर्यादित नाही.

वाहनाच्या fuel system मध्ये—

• fuel pump,
• injector,
• fuel hoses,
• filters,
• fuel tank,
• seals,
• rubber components,
• sensors,
• engine-control system

यांसारखे अनेक घटक असतात.

हे components कोणत्या प्रकारच्या fuel साठी तयार केले आहेत, हे महत्त्वाचे आहे.

त्यांनी आधुनिक वाहनांमध्ये fuel temperature, oxygen level, humidity आणि इतर parameters नियंत्रित करण्यासाठी sensors वापरले जात असल्याचे सांगितले. त्याचप्रमाणे engine management system injection timing, knocking control, cold start आणि combustion-related parameters नियंत्रित करते.

त्यामुळे fuel बदलल्यास केवळ पेट्रोलमध्ये ethanol मिसळण्याचा प्रश्न राहत नाही; संपूर्ण fuel system आणि engine management ची compatibility महत्त्वाची ठरते, असे त्यांनी सांगितले.

जुन्या वाहनांचा प्रश्न अधिक गंभीर

मुकुंद किर्दत यांनी E20 संदर्भातील सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे जुन्या वाहनांची compatibility नसल्याचे सांगितले.

त्यांच्या मते, नवीन वाहने E20 लक्षात घेऊन तयार केली जाऊ शकतात; परंतु अनेक वर्षांपासून रस्त्यावर असलेल्या वाहनांचा प्रश्न वेगळा आहे.

जुन्या वाहनांमध्ये fuel system, rubber components, piston-related components, carburettor, seals आणि इतर materials वापरलेले असतात. हे घटक E20 सोबत दीर्घकाळ वापरल्यावर कसे वागतील, याचा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला.

त्यांनी विशेषतः 2023 पूर्वीच्या मोठ्या vehicle population चा उल्लेख केला आणि या वाहनांसाठी स्वतंत्र compatibility assessment आवश्यक असल्याचे सांगितले.

त्यांचा प्रश्न होता—

“जुन्या वाहनात E20 वापरल्यानंतर mileage कमी झाले किंवा vehicle components खराब झाले तर त्याची जबाबदारी कोणाची? वाहनधारकाला कोणती guarantee किंवा assurance मिळणार?”

Mileage कमी होण्याचा दावा आणि त्यामागील प्रश्न

किर्दत यांनी बैठकीत एका survey चा संदर्भ देताना 66 टक्के लोकांनी mileage जवळपास 10 टक्क्यांनी कमी झाल्याचे सांगितल्याचा दावा केला.

हा आकडा बैठकीत मांडलेल्या सर्वेक्षणावर आधारित आहे. त्याची स्वतंत्र अधिकृत पडताळणी या ट्रान्सक्रिप्टमध्ये उपलब्ध नाही.

मात्र त्यांचा मुद्दा असा होता की, E20 च्या बाबतीत mileage हा ग्राहकाच्या दृष्टीने सर्वात प्रत्यक्ष परिणाम आहे.

जर एका वाहनधारकाला दर महिन्याला अधिक fuel खरेदी करावे लागले, तर प्रति लिटर किंमत समान राहिली तरी त्याचा एकूण fuel खर्च वाढू शकतो. त्यामुळे E20 चा आर्थिक परिणाम केवळ पेट्रोलच्या retail price वर मोजता येणार नाही; per-kilometre cost हा ग्राहकासाठी अधिक महत्त्वाचा निर्देशक ठरतो, असा या चर्चेचा आशय होता.

पाण्याचा प्रश्न आणि phase separation ची चिंता

किर्दत यांनी ethanol च्या hygroscopic nature मुळे पाण्याचा प्रश्नही उपस्थित केला.

त्यांच्या मते, वाहन किंवा fuel storage system मध्ये humidity गेल्यास ethanol पाण्याशी interact करू शकते. त्यांनी काही व्यक्तींनी केलेल्या अनौपचारिक प्रयोगांचा उल्लेख केला, ज्यात petrol-ethanol mixture मध्ये पाणी मिसळल्यानंतर काही कालावधीनंतर separation दिसून आल्याचा दावा करण्यात आला.

मात्र अशा प्रयोगांवरून प्रत्यक्ष वाहनांमध्ये नेमका परिणाम काय होतो, याचा अंतिम निष्कर्ष काढता येणार नाही. त्यासाठी प्रमाणित laboratory testing, fuel-quality analysis आणि field testing आवश्यक आहे.

चंद्रशेखर मोरे : पेट्रोल पंप चालकांनाही E20 संदर्भात अडचणी

पेट्रोल पंप चालक चंद्रशेखर मोरे यांनी E20 प्रश्नाचा दुसरा पैलू मांडला तो म्हणजे fuel storage आणि petrol pump operations.

मोरे यांनी त्यांच्या पेट्रोल पंप व्यवसायातील अनुभव सांगताना underground storage tanks मध्ये पाणी जाणे, त्यानंतर ग्राहकांच्या वाहनांमध्ये समस्या निर्माण होणे आणि tank cleaning करावी लागणे याचा उल्लेख केला.

विशेषतः पावसाळ्यात fuel contamination चा धोका वाढतो, असा त्यांचा अनुभव त्यांनी सांगितला. ग्राहकाच्या वाहनात समस्या निर्माण झाल्यानंतर त्याचा पहिला रोष पेट्रोल पंप चालकाकडे येतो; मात्र fuel supply chain मध्ये contamination नेमके कुठे झाले, हे ठरवणे अनेकदा कठीण असते, असे त्यांनी सांगितले.

“Accountability” कोणाची?

चंद्रशेखर मोरे यांनी accountability हा महत्त्वाचा मुद्दा मांडला.

त्यांच्या मते, ग्राहकाला इंधन विकण्याची जबाबदारी पेट्रोल पंप चालकाची असली तरी fuel quality, ethanol percentage आणि contamination यासंबंधी संपूर्ण जबाबदारी dealer वर टाकणे योग्य नाही.

Fuel producer, oil marketing company, transportation system, storage facility, petrol pump आणि ग्राहकाचे vehicle—या संपूर्ण chain मध्ये गुणवत्ता टिकविण्याची जबाबदारी निश्चित असली पाहिजे.

त्यांनी ग्राहकांना इंधनातील ethanol percentage स्पष्टपणे सांगण्याची मागणी केली.

“ग्राहकाला नेमके काय मिळते आहे हे कळले पाहिजे”

मोरे यांनी औषध आणि packaged food चे उदाहरण देत सांगितले की, एखाद्या उत्पादनामध्ये कोणते ingredients आहेत याची माहिती ग्राहकाला दिली जाते.

त्याचप्रमाणे petrol pump वर ग्राहकाने fuel भरताना त्यात ethanol किती आहे, याची माहिती स्पष्ट असावी.

त्यांच्या मते, ग्राहकाला माहिती न देता fuel policy बदलणे योग्य नाही.

त्यांनी पुण्यात काही ठिकाणी pure petrol उपलब्ध असल्याचा दावा केला आणि त्याची किंमत ₹165 प्रति लिटर असल्याचे सांगितले.

राहुल म्हस्के : ग्राहकाला fuel choice मिळायला हवी

राहुल म्हस्के, स्वाभिमानी शेतकरी संघटना, यांनी ग्राहकाला fuel choice उपलब्ध असण्याचा मुद्दा मांडला.

त्यांच्या मते, E20 कडे जाण्याची प्रक्रिया अधिक gradual असू शकते. E5, E10, E15 आणि त्यानंतर E20 अशा टप्प्यांमधून संक्रमण करता येईल का, याचा विचार आवश्यक आहे.

त्यांनी BS-III आणि BS-VI वाहनांमधील fuel technology चा फरकही मांडला.

जुन्या वाहनांमध्ये carburettor आणि आधुनिक वाहनांमध्ये injector system असल्याने fuel compatibility च्या समस्या वेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे automobile engineers आणि manufacturers यांनी या संक्रमणासाठी तांत्रिक उपाय शोधले पाहिजेत, असे त्यांनी सांगितले.

इथेनॉल, शेतकरी आणि energy security

राहुल म्हस्के यांनी ethanol चा विषय केवळ वाहनांपुरता मर्यादित न ठेवता तो कृषी आणि ऊर्जा क्षेत्राशी जोडला.

शेतीमधून निर्माण होणाऱ्या surplus biomass किंवा agricultural produce चे energy मध्ये रूपांतर करताना energy generated versus energy consumed हा महत्त्वाचा आर्थिक आणि तांत्रिक मुद्दा आहे, असे त्यांनी सांगितले.

भारतामध्ये कृषी उत्पादन वाढत असल्याने भविष्यात त्याला बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. Ethanol हा अशा बाजारपेठांपैकी एक असू शकतो.

मात्र या प्रक्रियेत शेतकऱ्याला योग्य दर आणि ग्राहकाला योग्य किंमत मिळते का, हा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला.

नीरज प्रजापती : वाहन म्हणजे माझ्या रोजच्या उत्पन्नाचे साधन

नीरज कुमार प्रजापती, delivery boy, यांनी त्यांच्या 2018 मॉडेल वाहनाचा अनुभव मांडला.

त्यांच्या म्हणण्यानुसार, E20 पेट्रोल भरल्यानंतर वाहनाच्या वापरात वारंवार समस्या येत आहेत. आठवड्याला काही ना काही समस्या निर्माण होत असल्याचे त्यांनी सांगितले.

त्यांचा मुद्दा केवळ वाहन दुरुस्तीचा नव्हता. Delivery workers सारख्या लोकांसाठी वाहन हे income-generating asset आहे.

वाहन काही दिवस बंद राहिले तर repair cost सोबतच त्या व्यक्तीचे उत्पन्नही बंद होते. त्यामुळे E20 संक्रमणाचा परिणाम मोजताना सामान्य वाहनधारकांच्या operating economics चा विचार करणे आवश्यक आहे.

संजय कोने : “माझ्या 2016 Pulsar वर तीन महिन्यांत ₹27 हजार खर्च”

संजय कोने यांनी बैठकीत सर्वाधिक प्रत्यक्ष आणि वैयक्तिक अनुभव मांडला.

त्यांच्या म्हणण्यानुसार, त्यांच्या 2016 मॉडेल Bajaj Pulsar वर मागील तीन महिन्यांत किमान ₹27,000 खर्च झाला.

यामध्ये servicing centre आणि private garage या दोन्ही ठिकाणी केलेल्या कामाचा समावेश असल्याचे त्यांनी सांगितले.

त्यांनी विशेषतः—

• rubber parts खराब होणे,
• carburettor मध्ये समस्या,
• fuel tank ला rust लागणे,
• वाहन दीर्घकाळ बंद राहणे

यांचा उल्लेख केला.

कोने यांनी सांगितले की, हे त्यांचे वैयक्तिक वाहन असल्यामुळे ते स्वतःचा अनुभव सांगू शकतात. मात्र अशाच समस्या इतर वाहनधारकांनाही येत असतील तर त्याची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.

Garage business वाढला, पण कारण काय?

संजय कोने यांनी काही garage owners शी झालेल्या चर्चेचा उल्लेख केला.

त्यांच्या म्हणण्यानुसार, काही garage operators च्या व्यवसायात मोठी वाढ झाली आहे. मात्र ही वाढ नेमकी E20 मुळे झाली की इतर कारणांमुळे, हे ठरवण्यासाठी systematic study आवश्यक आहे.

त्यांनी प्रश्न उपस्थित केला की, वाहनाच्या component failure चे मूळ कारण fuel आहे की vehicle age, maintenance किंवा इतर technical factors—हे independent testing शिवाय ठरवता येणार नाही.

वाहन उत्पादकांकडून तज्ज्ञ कमिटीची मागणी

कोने यांनी वाहन कंपन्यांनी E20 संदर्भातील तक्रारी तपासण्यासाठी independent expert committee किंवा dedicated investigation counter तयार करावा, अशी मागणी केली.

ग्राहकाने vehicle number, manufacturing year, fuel used, service history आणि component failure यांची माहिती देऊन तक्रार नोंदवावी आणि त्यावर technical diagnosis मिळावा, अशी व्यवस्था असावी, असा त्यांच्या निवेदनाचा आशय होता.

त्यांनी सामान्य नागरिकांसाठी complaint mechanism सुलभ करण्याची मागणी केली.

जुन्या वाहनाचे आयुष्य आणि ग्राहकाचा आर्थिक प्रश्न

कोने यांनी वाहनाच्या अपेक्षित आयुष्याचा मुद्दाही उपस्थित केला.

जर एखाद्या वाहनाचे अपेक्षित आयुष्य 15 वर्षे असेल आणि ग्राहकाने त्या वाहनासाठी tax आणि इतर खर्च केले असतील, तर fuel policy बदलल्यानंतर त्याच्या maintenance cost मध्ये मोठी वाढ झाली तर त्याचा भार कोण उचलणार, असा प्रश्न त्यांनी विचारला.

त्यांच्या मते, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम व्यक्ती वाहन बदलू शकते; पण delivery workers, रोजंदारीवर काम करणारे आणि सामान्य मध्यमवर्गीय वाहनधारक यांच्यासाठी हा खर्च मोठा असू शकतो.

कालिदास आपेट : “हा फक्त ethanol चा प्रश्न नाही”

कालिदास आपेट, शेतकरी संघटना, यांनी चर्चेला वेगळे वळण दिले.

त्यांच्या मते, E20 चा प्रश्न केवळ vehicle technology किंवा petrol price चा नाही. तो कृषी धोरण, ऊर्जा धोरण, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न आणि देशाच्या आर्थिक धोरणाशी जोडलेला आहे. त्यांनी शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या, कृषी उत्पादनातील बदल आणि सरकारच्या energy policy चा संदर्भ घेतला.

“अन्नदाता की ऊर्जादाता?”

आपेट यांनी शेतकऱ्याच्या भूमिकेवर प्रश्न उपस्थित केला.

देशातील कृषी उत्पादन वाढत आहे. मका, ज्वारी, बाजरी, गहू, बार्ली आणि इतर पिकांचे उत्पादन वाढत असल्याने या उत्पादनाचा उपयोग कसा करायचा, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

त्यांच्या मते, ethanol industry अशा अतिरिक्त उत्पादनासाठी market तयार करू शकते.

त्यांनी 1998 पासून ethanol blending बाबत झालेल्या चर्चेचा संदर्भ दिला आणि 5 टक्क्यांपासून पुढे 20 टक्क्यांपर्यंत blending वाढल्याचे नमूद केले. मात्र त्यांचा प्रश्न होता “या प्रक्रियेत शेतकऱ्याला प्रत्यक्षात किती फायदा झाला?”

Pure petrol किंवा ethanol-blended petrol : ग्राहकाची निवड असावी?

कालिदास आपेट यांनीही ग्राहकाला fuel choice देण्याचा मुद्दा मांडला.

ज्याला pure petrol वापरायचे आहे, त्याला तो पर्याय उपलब्ध असावा आणि ज्याला ethanol-blended petrol वापरायचे आहे त्याला E20 उपलब्ध असावे, अशी त्यांची भूमिका होती.

त्यांच्या मते, ग्राहकाच्या वाहनाची technology आणि त्याची आर्थिक परिस्थिती लक्षात घेऊन त्याला fuel निवडण्याची संधी असावी.

डॉ. अभिजित मोरे : “E20 विरोध म्हणजे ethanol विरोध नाही”

बैठकीच्या शेवटी डॉ. अभिजित मोरे यांनी या संपूर्ण चर्चेची भूमिका स्पष्ट केली.

त्यांनी सांगितले की, या बैठकीचा उद्देश ethanol ला विरोध करणे नाही.

“E20 विरोध” म्हणजे “ethanol विरोध” नाही.

भारताला renewable fuel ची आवश्यकता आहे. Ethanol हा देशांतर्गत उपलब्ध होणारा biofuel आहे. मात्र त्याची blending policy राबविताना पुरेशी तयारी झाली पाहिजे, हा मुख्य प्रश्न आहे.

डॉ. मोरे यांच्या मते, सरकारने धोरण जाहीर केल्यानंतर त्याची अंमलबजावणी करण्यापूर्वी संबंधित stakeholders ना पुरेसा transition period मिळायला हवा.

E20 च्या अंमलबजावणीच्या वेगावर प्रश्न

डॉ. मोरे यांनी E20 च्या timeline वरही प्रश्न उपस्थित केला.

त्यांच्या मते, E20 चे लक्ष्य पूर्वी पुढील कालावधीसाठी ठेवण्यात आले होते; परंतु त्यानंतर अंमलबजावणी अपेक्षेपेक्षा जलद झाली.

त्यामुळे जुनी वाहने, वाहनधारक, service centres आणि fuel distribution system यांना पुरेसा transition period मिळाला का, हा प्रश्न निर्माण झाला, असे त्यांनी सांगितले.