गडकरींनी सांगितलेले इथेनॉल स्टोव्ह तंत्रज्ञान नेमके आहे काय?

दिलीप पाटील

प्रत्येक गृहिणी आणि सुजाण कुटुंबाने हे ‘शेगडीचं तंत्रज्ञान’ नक्की समजून घ्या!

घरचं बजेट सांभाळताना सध्या मोठी कसरत करावी लागत आहे, हे आपल्याला ठाऊकच आहे. मे २०२६ च्या सध्याच्या दरांनुसार, दिल्ली आणि इतर प्रमुख शहरांमध्ये १४.२ किलोच्या घरगुती गॅस सिलेंडरची किंमत ₹९१३ च्या आसपास आहे. जर तुमचे कुटुंब ‘उज्वला योजने’अंतर्गत येत असेल, तर सरकारी अनुदानामुळे (Subsidy) तुम्हाला हा सिलेंडर ₹६१३ मध्ये मिळतो.

हॉटेल आणि ढाब्यावाल्यांना मिळणाऱ्या व्यावसायिक (Commercial) सिलेंडरच्या दरांनी नुकतीच ₹३,०७१ ची पातळी ओलांडली आहे, त्या तुलनेत घरगुती गॅस स्वस्त असला तरी दरमहा हजार रुपयांचा खर्च बजेटवर मोठा ताण आणतो.

याच पार्श्वभूमीवर, तुम्ही टीव्हीवर केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांना एका नव्या पर्यायाबद्दल बोलताना ऐकलं असेल, तो पर्याय म्हणजे: इथेनॉलवर चालणारी शेगडी (Ethanol Stove). हे इंधन ऊस आणि धान्यापासून आपल्याच देशात तयार होतं, त्यामुळे ते बरंच स्वस्त असेल असं म्हटलं जात आहे.

पण दररोज स्वयंपाक करणाऱ्या गृहिणी आणि कुटुंबासाठी राजकीय भाषणांपेक्षा प्रत्यक्ष वापरातील गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. हे तंत्रज्ञान आतून कसं काम करतं, ते आपण सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
१. घरगुती वापरासाठी ‘व्हेपरायझिंग’ तंत्रज्ञान (Vaporizing Technology)
घरगुती वापरासाठी बाजारात येणाऱ्या शेगड्या या ‘व्हेपरायझिंग किंवा इव्हॅपोरेटिव्ह’ (Vaporizing Stove) प्रकारच्या असतात. (उदा. जगप्रसिद्ध ‘क्लीनकूक’ मॉडेल). या शेगडीच्या रचनेत एक अप्रतिम इंजिनिअरिंग दडलेलं आहे:

कॅशिका क्रिया (Capillary Action): जुन्या काळातील रॉकेलच्या शेगड्यांसारखं यामध्ये तेल उघडं किंवा सैल नसतं. या शेगडीत एक खास स्टेनलेस स्टीलचा कंटेनर असतो, ज्यामध्ये विशिष्ट खनिज कापूस (Refractory Mineral Fiber) घट्ट भरलेला असतो. जेव्हा तुम्ही त्यात इथेनॉल ओतता, तेव्हा ते कापूस सर्व द्रव शोषून घेतं अगदी स्केच पेनमधल्या शाईसारखं! त्यामुळे चालू असताना ही शेगडी चुकून जरी पूर्ण उलटी झाली, तरी इंधन अजिबात बाहेर सांडत नाही आणि आग पसरत नाही.
व्हेंचुरी ट्युब (Venturi Tube) आणि निळी ज्योत: शेगडी पेटवल्यानंतर सुरुवातीच्या उष्णतेने (Priming) द्रवाचे वाफेत (Vapor) रूपांतर होते. ही वाफ शेगडीतील एका बारीक नळीतून (Venturi Tube) पुढे जाते. तिथे ती आजूबाजूच्या हवेतील ऑक्सिजन योग्य प्रमाणात स्वतःमध्ये खेचून घेते. यामुळे इंधनाचे संपूर्ण ज्वलन होते आणि तुम्हाला अगदी स्वच्छ, निळ्या रंगाची ज्योत मिळते. याचा अर्थ तुमच्या महागड्या स्टीलच्या टोप किंवा नॉन-स्टिक पॅनवर अजिबात काजळी (काळे डाग) बसणार नाही.

एक छोटी तांत्रिक अडचण (Priming Loss): LPG गॅस लायटर मारताच सेकंदात पेटतो, तसं इथेनॉलचं नाही. वाफ तयार होण्याची प्रक्रिया सुरू होण्यासाठी शेगडीला सुरुवातीला १ ते २ मिनिटांचा वेळ लागतो. या प्रक्रियेत दरवेळी ५ ते १० मिली इंधन वाया जातं, जे वर्षभराच्या हिशोबात ३ ते ४ लीटर होतं.
१. व्यावसायिक वापरासाठी ‘प्रेशर’ तंत्रज्ञान (Pressurized Technology)
ढाबे किंवा हॉटेल्समध्ये जिथे वेगाने आणि मोठ्या प्रमाणावर स्वयंपाक करावा लागतो, तिथे ‘प्रेशर इथेनॉल शेगडी’ (उदा. भारतातील NARI शेगडी) वापरली जाते.
थेट वाफेचा मारा: यामध्ये एका मजबूत टाकीत मॅन्युअल हँड पंपाने हवा भरून दाब (Pressure) तयार केला जातो. हा दाब द्रव इथेनॉलला एका बारीक धातूच्या नळीतून (Vaporizer Loop) थेट बर्नरच्या वर ढकलतो. बर्नरच्या स्वतःच्याच उष्णतेने नळीतील द्रव इथेनॉलचे प्रचंड वेगाने वाफेत रूपांतर होते आणि ते हाय-स्पीड जेट्सद्वारे बाहेर पडते. यामुळे LPG गॅससारखाच मोठा आणि वेगवान जाळ मिळतो.
पाण्याची भेसळ सोसण्याची क्षमता: भारतातील NARI (निंबकर अ‍ॅग्रीकल्चरल रिसर्च इन्स्टिट्यूट) च्या शास्त्रज्ञांनी हे तंत्रज्ञान असं विकसित केलं आहे, जे ५०% इथेनॉल आणि ५०% पाण्याचे मिश्रण देखील सहज जाळू शकतं!
सुरक्षिततेचा इशारा: जर या इंधनात पाण्याचे प्रमाण ५०% पेक्षा जास्त झाले (म्हणजे इथेनॉल कमी झाले), तर शेगडीची ज्योत थरथरू लागते, शेगडी अर्धवट जळते आणि घरात अत्यंत विषारी कार्बन मोनॉक्साईड (CO) वायू पसरण्याचा धोका निर्माण होतो. त्यामुळे ५०% ही या तंत्रज्ञानाची अंतिम सीमा आहे.
स्वयंपाकाची कसोटी: एलपीजी गॅसपेक्षा ही शेगडी कशी आहे?
उष्णतेची कार्यक्षमता (Thermal Efficiency): घरगुती व्हेपरायझिंग शेगड्या उष्णतेच्या बाबतीत खूप हुशार असतात. प्रत्यक्ष चाचण्यांमध्ये असं दिसून आलं आहे की, या शेगड्या त्यांच्या उष्णतेचा ५६% ते ६०% भाग अन्न शिजवण्यासाठी वापरतात. या उलट, नेहमीच्या एलपीजी गॅसची प्रत्यक्ष कार्यक्षमता ५१% ते ५५% असते, कारण गॅसची बरीचशी उष्णता भांड्यांच्या बाजूने हवेत वाया जाते.
ऊर्जेचा फरक (Liters vs Kilos): पण एक तांत्रिक गोम अशी की, इथेनॉलमध्ये एलपीजी गॅसइतकी एकाच ठिकाणी एकवटलेली ताकद (Energy Density) नसते. *१ किलो एलपीजी गॅसपासून जेवढी उष्णता मिळते, तेवढीच उष्णता मिळवण्यासाठी साधारण २.२ ते २.३ लीटर इथेनॉल लागतं. याचा अर्थ, तुमचा महिनाभराचा एक १४.२ किलोचा गॅस सिलेंडर बदलण्यासाठी तुम्हाला महिनाभरात साधारण ३१ ते ३२ लीटर इथेनॉल विकत घ्यावं लागेल.
पैशांचा हिशोब: खरंच बचत होईल का?
मे २०२६ च्या सध्याच्या किमतींनुसार तुमच्या घरगुती बजेटचा प्रत्यक्ष हिशोब खालीलप्रमाणे असेल:
नेहमीच्या ग्राहकांसाठी (सिलेंडर दर ₹९१३): इथेनॉल शेगडीमुळे तुमची पैशांची बचत तेव्हाच सुरू होईल, जेव्हा शासनातर्फे बाजारात स्वयंपाकाचे इथेनॉल प्रति लीटर ₹४५ ते ₹५० पेक्षा कमी दराने विकले जाईल.
उज्वला ग्राहकांसाठी (सिलेंडर दर ₹६१३): तुम्हाला आधीच मोठी सबसिडी मिळत असल्यामुळे, इथेनॉलचा दर प्रति लीटर ₹३० ते ₹३५ च्या आसपास आल्याशिवाय तुम्हाला याचा आर्थिक फायदा होणार नाही.

तंत्रज्ञानाचा विचार केला तर इथेनॉल शेगड्या घरगुती वापरासाठी १००% सुरक्षित आणि सक्षम आहेत. विशेषतः लहान मुलं असलेल्या घरांसाठी ‘न सांडणारे’ फायबर कंटेनर्स खूपच मोठे वरदान आहेत.

गृहिणींसाठी बजेट स्ट्रॅटेजी:

सध्या तुमचा नेहमीचा एलपीजी सिलेंडर वापरत राहा. पण तुमच्या परिसरातील बाजारावर लक्ष ठेवा. भविष्यात जेव्हा सरकार तुमच्या भागात ₹४५ ते ₹५० प्रति लीटर दराने स्वयंपाकासाठीचे इथेनॉल उपलब्ध करून देईल, तेव्हा या नव्या तंत्रज्ञानाची शेगडी घरात आणणे तुमच्या बजेटसाठी अत्यंत फायदेशीर आणि हुशारीचा निर्णय ठरेल!

या तंत्रज्ञानाचा उगम भारतात कसा झाला आणि ग्रामीण भागात त्याचा कसा वापर करता येतो हे समजून घेण्यासाठी तुम्ही इथेनॉल लँटर्न आणि शेगडीचे प्रात्यक्षिक पाहू शकता, ज्यामध्ये भारतातील ‘नारी’ (NARI) संस्थेच्या या क्रांतिकारी संशोधनाची माहिती दिली आहे.