केवळ साखरेवर विसंबून राहू नका : नितीन गडकरी यांचे प्रतिपादन

राष्ट्रीय सह. साखर कारखाना महासंघाच्या पुरस्कारांचे थाटात वितरण , कल्लाप्पाण्णा आवाडे ‘लाईफ अचिव्हमेंट अवॉर्ड’ने सन्मानित

नवी दिल्ली | शुगरटूडे

“शेती आणि साखर उद्योग केवळ साखरेच्या उत्पादनावर आर्थिकदृष्ट्या सक्षम राहू शकत नाही. त्यामुळे शेतीचे रूपांतर ऊर्जा आणि इंधन क्षेत्रात करणे ही काळाची गरज आहे. देशातील शेतकरी केवळ अन्नदाता न राहता ऊर्जादाता आणि इंधनदाता बनला, तरच शेती किफायतशीर होईल, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या थांबतील आणि ग्रामीण भारतातील तरुणांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होऊन ‘चलो गाव की ओर’ हे स्वप्न साकार होईल,” असे खंबीर प्रतिपादन केंद्रीय रस्ते वाहतूक व महामार्ग मंत्री नितीन गडकरी यांनी केले.

नवी दिल्ली येथे आयोजित ‘नॅशनल फेडरेशन ऑफ कोऑपरेटिव्ह शुगर फॅक्टरीज लिमिटेड’ (NFCSF) च्या वार्षिक सर्वसाधारण सभा व पुरस्कार वितरण सोहळ्यात ते बोलत होते. या कार्यक्रमाला संस्थेचे अध्यक्ष हर्षवर्धन पाटील, केंद्रीय सहकार राज्यमंत्री कृष्णपाल सिंह गुर्जर, छत्तीसगडचे सहकार मंत्री केदार कश्यप, पंजाबचे कृषी मंत्री गुरमीत सिंह खुड्डिया, उत्तर प्रदेशचे मंत्री लक्ष्मी नारायण चौधरी व अरविंद कुमार शर्मा, महाराष्ट्राचे सहकार मंत्री बाबासाहेब पाटील, गुजरातचे माजी सहकार मंत्री आणि विद्यमान जलसिंचन मंत्री ईश्वरसिंह पटेल, संस्थेचे व्यवस्थापकीय संचालक प्रकाश नाईकनवरे, संचालक मंडळ यांच्यासह देशभरातील साखर उद्योगातील मान्यवर उपस्थित होते. यावेळी सहकार व वस्त्रोद्योग क्षेत्रातील योगदानाबद्दल ज्येष्ठ नेते कल्लाप्पाण्णा आवाडे यांना ‘लाईफ अचिव्हमेंट अवॉर्ड’ने सन्मानित करण्यात आले.

१. कृषी क्षेत्राची आर्थिक व्यवहार्यता आणि ‘नॉलेज टू वेल्थ’ तत्त्वज्ञान

आपल्या दीर्घ भाषणात नितीन गडकरी यांनी देशातील कृषी संकटाच्या मूळ कारणांवर प्रकाश टाकला. ते म्हणाले की, विदर्भात १०,००० पेक्षा जास्त शेतकऱ्यांनी आत्महत्या केल्या; कारण आपली शेती आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य (Economically Viable) उरलेली नाही. स्वातंत्र्य मिळण्यापूर्वी ९०% जनता गावात राहत होती, परंतु रोजगाराच्या अभावामुळे आणि शहरी केंद्रित विकास धोरणांमुळे २५ ते ३०% लोक नाइलाजाने शहरांकडे स्थलांतरित झाले.

हे चित्र बदलण्यासाठी त्यांनी २००४ मध्ये मांडलेल्या तत्त्वज्ञानाचा पुनरुच्चार केला:

ज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचे संपत्तीत रूपांतर (Knowledge to Wealth): संशोधन, विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि इनोव्हेशनचा वापर करून शेतीतील उत्पादनांचे मूल्यवर्धन (Value Addition) करणे गरजेचे आहे. गव्हापेक्षा बिस्किट, बटाट्यापेक्षा चिप्स आणि फळांपेक्षा ज्यूस महाग विकला जातो; त्यामुळे शेतकऱ्यांनी प्रक्रियेकडे वळले पाहिजे.
कचऱ्यातून संपत्तीची निर्मिती (Waste to Wealth): कोणत्याही मानवी किंवा नैसर्गिक टाकाऊ घटकाला मूल्यांकनाचे रूप दिले जाऊ शकते.

२. बायो-सीएनजी, सीबीजी आणि कचरा व्यवस्थापनातील क्रांती

गडकरी यांनी नागपूर महापालिकेच्या सांडपाण्याचा आणि घनकचऱ्याचा यशस्वी प्रयोग सांगताना स्पष्ट केले की, नागपुरातील सांडपाणी प्रक्रिया करून वीज केंद्रांना विकून महापालिकेला वर्षाला ३०० कोटी रुपयांचे उत्पन्न मिळते. तसेच, देशातील शहरांमधील ८० लाख टन घनकचरा प्रक्रियेद्वारे वेगळा करून रस्ते बांधकामात (उदा. अहमदाबाद-धोलेरा महामार्ग) वापरण्यात आला आहे.

पुढे बोलताना त्यांनी कॉम्प्रेस्ड बायो–गॅस (CBG / Bio-CNG) प्रकल्पांच्या महत्त्वावर भर दिला:

नेपिअर ग्रास व परालीचा वापर: पंजाब आणि हरियाणातील २२० लाख टन तांदळाचा तण (पराली/Rice Straw), ऊसाची खोड (बगास), प्रेसमुड आणि नेपिअर ग्रासपासून सीबीजी वायू तयार केला जात आहे. ५ टन परालीपासून १ टन बायो-सीएनजी तयार होतो.
अंबानी आणि रिलायन्सचा उपक्रम: रिलायन्स समूहाचे अनंत अंबानी देशात ३,००० सीबीजी (CBG) प्रकल्प उभारणार आहेत. एका प्रकल्पासाठी ४०० एकरांवर नेपिअर ग्रास लावल्यास दररोज १५० ते २०० टन बायोमास मिळून मोठा इंधन साठा तयार होतो.
ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला २. ५ लाख कोटींचा बूस्टर: देशात १०,००० बायो-सीएनजी प्रकल्प उभारल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत २.५ लाख कोटी रुपयांची भर पडेल आणि १५ लाख तरुणांना रोजगार मिळेल.

३. २२ लाख कोटींची इंधन आयात रोखणे आणि ऑटोमोबाईल क्षेत्राची भरारी

भारताला दरवर्षी फॉसिल फ्युएल (पेट्रोल, डिझेल आणि गॅस) आयातीसाठी तब्बल २२ लाख कोटी रुपये परकीय चलन देशाबाहेर पाठवावे लागते. जर हे २२ लाख कोटी रुपये शेतकऱ्यांच्या आणि ग्रामीण भागाच्या खिशात गेले, तर देशातील खेडी समृद्ध होतील.

भारताच्या ऑटोमोबाईल उद्योगाच्या प्रगतीचा उल्लेख करताना गडकरी म्हणाले:

भारतीय ऑटोमोबाईल उद्योग १४ लाख कोटींवरून २२ लाख कोटी रुपयांवर पोहोचला आहे.
जपानला मागे टाकून भारत जगातील ३ऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी ऑटोमोबाईल बाजारपेठ बनला आहे.
या उद्योगाने देशातील ४ कोटी तरुणांना रोजगार दिला आहे.
बजाज, टीव्हीएस, हिरो, होंडा या दुचाकी वाहनांचे ५०% उत्पादन परदेशात निर्यात होते.

त्यांनी साखर कारखानदारांना आवाहन केले की, ऊस वाहतुकीसाठी डिझेल ट्रॅक्टरऐवजी सोलरवर चालणारे इलेक्ट्रिक ट्रॅक्टर आणि इलेक्ट्रिक ट्रक्स वापरावेत, ज्यामुळे कारखान्यांचा कोट्यवधी रुपयांचा डिझेल खर्च शून्य होईल.

४. जागतिक साखर बाजारपेठ, ब्राझीलचे आव्हान आणि बाय-प्रॉडक्ट्सची गरज

साखर कारखानदारीच्या मर्यादा स्पष्ट करताना गडकरी यांनी ब्राझीलचे उदाहरण दिले:

ब्राझीलमधील साखर उत्पादन खर्च: ब्राझीलमध्ये हजारो एकरांचे मोठे शेतजमिनीचे पट्टे असल्याने पूर्णपणे यांत्रिकीकरणाद्वारे साखरेचा उत्पादन खर्च १६ ते १८ रुपये प्रति किलो येतो.
भारतातील साखर उत्पादन खर्च: भारतामध्ये लहान भूधारकांमुळे साखरेचा उत्पादन खर्च ३३ ते ३४ रुपये प्रति किलो येतो.
ब्राझीलचा प्रभाव: जागतिक बाजारपेठेत साखरेचे दर ब्राझील ठरवतो, त्यामुळे भारताने केवळ साखरेवर अवलंबून राहणे धोक्याचे आहे.

यावर उपाय म्हणून कारखान्यांनी बाय–प्रॉडक्ट्स (उपउत्पादने) तयार करणे आवश्यक आहे:

इथेनॉल (Ethanol): ऊसाच्या रसापासून थेट इथेनॉल निर्मिती करणे.
सस्टेनेबल एव्हिएशन फ्युएल (SAF – विमान इंधन): पानिपत आणि नुमालीगड (आसाम) येथे बांबू व परालीपासून विमानाचे इंधन तयार करण्याचे यशस्वी प्रयोग झाले आहेत.
शुगरकेन वॅक्स (Sugarcane Wax): सातारच्या कारखान्यात ऊसाच्या मळीपासून निघणारे उत्तम दर्जाचे मेण (वॅक्स) लंडन आणि पॅरिसच्या सौंदर्यप्रसाधन उद्योगात ३०० ते ३५० रुपये प्रति किलोने विकले जात आहे.

५. मका व कणी साखरेपासून इथेनॉल: शेतकऱ्यांच्या खात्यात ४५,००० कोटी

गडकरी यांनी एका महत्त्वपूर्ण धोरणात्मक निर्णयाची आठवण करून दिली. पूर्वी मक्याचा दर बाजारात १,००० ते १,२०० रुपये प्रति क्विंटल होता (एमएसपी १,८०० रुपये असताना). सरकारने मक्यापासून आणि तुकडा तांदळापासून (Broken Rice) इथेनॉल बनवण्यास परवानगी दिल्यामुळे उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये मक्याचा दर थेट २,६०० रुपये प्रति क्विंटल वर पोहोचला. या एका निर्णयामुळे यूपी आणि बिहारच्या मका उत्पादक शेतकऱ्यांच्या खिशात ४५,००० कोटी रुपये जमा झाले.

६. कार्बन डायऑक्साइड (CO2) पासून ग्रीन हायड्रोजन, मेथेनॉल आणि युरिया निर्मिती

साखर कारखाने आणि डिस्टिलरीमधून बाहेर पडणाऱ्या कार्बन डायऑक्साइड (CO2) वायूचा वापर करून नवीन तंत्रज्ञानाद्वारे:

ग्रीन हायड्रोजन (Green Hydrogen) तयार करता येतो.
CO2 आणि हायड्रोजन एकत्र करून मेथेनॉल (Methanol) व DME तयार करता येते, जे एलपीजी गॅसमध्ये २५ ते ३०% मिसळता येते.
यातूनच युरिया खताची निर्मिती करता येणे शक्य आहे, ज्यामुळे भारताचा ३ लाख कोटी रुपयांचा खत आयातीचा खर्च वाचू शकतो.

७. एआय (AI), ड्रोन तंत्रज्ञान आणि सेंद्रिय शेतीचा स्वीकार

शेतीचा उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी आणि उत्पादकता वाढवण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करण्याचे आवाहन गडकरी यांनी केले:

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) व सॅटेलाइट शेती: बारामती कृषी विज्ञान केंद्राच्या मदतीने मायक्रोसॉफ्ट व गुगल सॅटेलाइट एआय तंत्रज्ञानाद्वारे पिकांवरील रोग व खतांची गरज मोबाइलवर कळते. यामुळे खत व औषधांचा खर्च ५०% कमी होतो आणि पाणी ५०% वाचून उत्पादन ३० ते ४०% वाढते.
ड्रोनद्वारे नॅनो युरिया फवारणी: युरियाच्या गोणींऐवजी नॅनो युरिया व नॅनो डीएपीच्या बाटल्या ड्रोनद्वारे फवारल्यास मोठा खर्च वाचतो.
सेंद्रिय खत (Organic Manure) व कर्करोगमुक्ती: रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे पंजाबसारख्या राज्यात कर्करोगाचे प्रमाण प्रचंड वाढले आहे. सीबीजी प्रकल्पांमधून निघणाऱ्या सेंद्रिय खताचा वापर केल्यास जमिनीची सुपीकता वाढेल आणि रोगराई दूर होईल.
उत्तर प्रदेशातील उताऱ्याचे उदाहरण: उत्तर प्रदेशात ऊसाचा उतारा (Recovery) ९.५% वरून ११% वर आला. जर उतारा १% ने वाढला, तर ५० ते ६० हजार कोटी रुपयांचा अतिरिक्त फायदा होतो.

८. फ्लेक्स-इंजिन वाहने आणि इस्रायली शेतीचे मॉडेल

ऑक्टोबर महिन्यात टोयोटा कंपनीची १००% फ्लेक्स-इंजिन इनोव्हा (Innova) कार लाँच होत आहे, जी १००% इथेनॉलवर चालेल आणि ६०% वीज स्वतः तयार करेल. यामुळे पेट्रोलचा तुलनात्मक खर्च केवळ २५ रुपये प्रति लिटर पडेल. तसेच बजाज, टीव्हीएस आणि हिरोने इथेनॉल व सीबीजीवर चालणाऱ्या दुचाकी बाजारात आणल्या आहेत, ज्यांचा धावण्याचा खर्च प्रति किलोमीटर ५० पैसे ते १ रुपया येईल.

आपल्या भाषणाचा शेवट करताना गडकरी यांनी इस्रायली शेतकऱ्यांचे उदाहरण दिले: “इस्रायलमधील शेतकरी एअर-कंडिशन्ड बंगल्यात राहतो, कॉम्प्युटरवरून ठिबक सिंचन आणि खतांचे नियोजन करतो, मर्सिडीज कारमधून फिरतो आणि जागतिक दर्जाचे उत्पादन जगभरात निर्यात करतो. भारताचा शेतकरीही असाच श्रीमंत, संपन्न आणि स्वाभिमानी बनला पाहिजे. त्यासाठी साखरेसोबत बाय-प्रॉडक्ट्स, सीबीजी, इथेनॉल, एआय आणि सेंद्रिय खतांचा स्वीकार करून शेतीचा विकास साधणे हाच एकमेव मार्ग आहे.”

(आणखी वृत्त छायचित्रे, video तपशील लवकरच )