सल्फर पुरवठ्याची चिंता : साखर कारखान्यांनी आतापासूनच नियोजन करण्याची गरज

–दिलीप पाटील

१ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू होणाऱ्या गाळप हंगाम २०२६-२७ साठी देशातील साखर कारखाने हळूहळू तयारीला लागले आहेत. उसाची उपलब्धता, वाढलेली FRP, साखरेचे बाजारभाव, इथेनॉलचे अर्थशास्त्र, ऊर्जा खर्च, मनुष्यबळ आणि खेळत्या भांडवलाची उपलब्धता अशा अनेक प्रश्नांवर उद्योगाचे लक्ष आहे. याचवेळी आणखी एका तुलनेने छोट्या, पण प्रक्रियेसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या घटकाकडे आता गांभीर्याने पाहण्याची वेळ आली आहे सल्फर अर्थात गंधकाच्या पुरवठ्याची.

ही बाब आज देशभरातील सल्फर टंचाई आहे असे म्हणण्याची वेळ नाही. मात्र जागतिक पुरवठा-साखळीतील अडथळे, मध्यपूर्वेतील अस्थिरता, समुद्री वाहतुकीवरील परिणाम आणि किमतीतील चढ-उतार पाहता, आगामी गाळप हंगामासाठी सल्फरचा पुरवठा हा जोखीम व्यवस्थापनाचा विषय बनला आहे.

सल्फर साखर कारखान्यासाठी एवढे महत्त्वाचे का?
सल्फिटेशन प्रक्रिया वापरणाऱ्या साखर कारखान्यांमध्ये सल्फर जाळून सल्फर डायऑक्साइड (SO₂) तयार केला जातो. उसाच्या रसाच्या शुद्धीकरण प्रक्रियेत त्याचा उपयोग तसेच साखरेचा रंग आणि गुणवत्तेवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी केला जातो.

त्यामुळे ऊस, वीज, वाफ आणि इतर सर्व आवश्यक साधने उपलब्ध असली तरी एखाद्या महत्त्वाच्या प्रक्रिया-रसायनाचा पुरवठा खंडित झाला, तर त्याचा परिणाम कारखान्याच्या नियमित कामकाजावर होऊ शकतो.

सल्फरची गरज कारखान्याची प्रक्रिया, उपकरणांची रचना, उसाची गुणवत्ता, रसाची वैशिष्ट्ये आणि प्रत्यक्ष ऑपरेटिंग पद्धतीनुसार बदलते. त्यामुळे सर्व कारखान्यांसाठी एकच वापरमानक लागू करणे योग्य ठरणार नाही.

मात्र प्राथमिक नियोजनासाठी प्रति टन ऊस ०.३० ते ०.५० किलो सल्फर असा एक indicative range विचारात घेता येतो. उदाहरणार्थ, प्रति टन ०.५० किलो वापर गृहीत धरल्यास १०० लाख टन ऊस गाळपासाठी सुमारे ५,००० टन सल्फर लागेल. प्रत्यक्ष गरज मात्र प्रत्येक कारखान्याने आपल्या मागील वापराच्या आकडेवारीवर आधारित निश्चित करणे अधिक योग्य ठरेल.

जागतिक परिस्थिती का चिंताजनक आहे?

सल्फरचा जागतिक पुरवठा मोठ्या प्रमाणावर तेल शुद्धीकरण आणि नैसर्गिक वायू प्रक्रियेशी संबंधित आहे. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील उत्पादन आणि समुद्री वाहतुकीतील व्यत्ययांचा त्याच्या जागतिक बाजारावर थेट परिणाम होतो.

विशेषतः Strait of Hormuz मधील अडथळ्यांमुळे जागतिक सल्फर पुरवठा-साखळीवर दबाव आला आहे. जून २०२६ मधील विश्लेषणानुसार, या मार्गातून जगातील समुद्री मार्गाने होणाऱ्या सल्फर व्यापाराचा सुमारे निम्मा हिस्सा जात होता.

भारतासाठी ही बाब अधिक महत्त्वाची आहे. २०२५ मध्ये भारताने सुमारे २.२५ दशलक्ष टन सल्फर आयात केले होते आणि त्यापैकी सुमारे ८४ टक्के सल्फर मध्यपूर्वेतून आले होते, अशी उपलब्ध माहिती आहे . जानेवारी-मे २०२६ मध्ये आयातीमध्येही लक्षणीय घट झाली होती.

याशिवाय, जुलै २०२६ अखेरीस भारतातून सल्फर निर्यातीवर स्थगिती असल्याचे दिसून येते. यावरून देशांतर्गत उपलब्धतेला प्राधान्य देण्याची गरज किती वाढली आहे, हे स्पष्ट होते.

याचा अर्थ भारतात साखर उद्योगासाठी तातडीची देशव्यापी टंचाई निर्माण झाली आहे असा नाही. मात्र किंमत, उपलब्धता आणि पुरवठ्यास लागणारा कालावधी (lead time) या तिन्ही बाबींवर लक्ष ठेवणे आता आवश्यक आहे.उसाच्या वाढलेल्या खर्चाबरोबरच ऊर्जा, रसायने, देखभाल, मजुरी, वाहतूक आणि वित्तपुरवठ्याचा खर्चही कारखान्यांसमोर आहे. अशा परिस्थितीत सल्फरच्या किमतीत मोठी वाढ झाली किंवा वेळेवर उपलब्धता झाली नाही, तर उत्पादन खर्चावर आणखी दबाव येऊ शकतो.

महाराष्ट्रासाठी हा विषय विशेष महत्त्वाचा
महाराष्ट्रातील साखर उद्योगाचा आकार मोठा असल्याने या प्रश्नाकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. केंद्र सरकारच्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्रातील ऊस क्षेत्र २०२४-२५ मधील ११.६७ लाख हेक्टरवरून २०२५-२६ मध्ये १३.७२ लाख हेक्टर झाले. याच कालावधीत ऊस उत्पादन १,०९९.७० लाख टनांवरून १,३१६.४९ लाख टनांपर्यंत वाढले.

या मोठ्या प्रमाणातील गाळपासाठी आवश्यक प्रक्रिया-साहित्याची वेळेवर उपलब्धता ही कारखान्यांच्या नियोजनातील महत्त्वाची बाब आहे. त्यामुळे सल्फरचा प्रश्न एखाद्या कारखान्यापुरता मर्यादित न ठेवता संपूर्ण साखर उद्योगाच्या supply-chain risk म्हणून पाहण्याची गरज आहे.

नियमित खरेदीपासून धोरणात्मक नियोजनाकडे
आतापर्यंत अनेक कारखान्यांमध्ये सल्फरची खरेदी ही नियमित consumable procurement म्हणून केली जात होती. मात्र बदललेल्या परिस्थितीत त्याकडे critical process input म्हणून पाहण्याची वेळ आली आहे.

प्रत्येक कारखान्याने गाळप सुरू होण्यापूर्वी खालील बाबी तपासाव्यात:

१. गरजेचा अचूक अंदाज:
मागील तीन-चार वर्षांचा प्रत्यक्ष सल्फर वापर, अपेक्षित गाळप, प्रक्रिया तंत्रज्ञान आणि उपलब्ध opening stock यांचा विचार करून २०२६-२७ ची गरज निश्चित करावी.

२. आगाऊ खरेदीचे नियोजन:
शक्य असल्यास गरजेचा काही भाग आगाऊ कराराद्वारे सुरक्षित करावा. मात्र बाजारातील किंमत आणि पुरवठ्याच्या परिस्थितीनुसार उर्वरित खरेदीत लवचिकता ठेवावी.

३. सामूहिक खरेदीचा विचार:
साखर कारखाने, महासंघ किंवा कारखान्यांचे गट एकत्रित खरेदी केल्यास मोठ्या प्रमाणातील खरेदीमुळे चांगल्या किमती आणि पुरवठ्याची अधिक खात्री मिळू शकते.

४. बंदरे आणि आयातीवर लक्ष:
आंतरराष्ट्रीय दर, आयातदारांकडील साठा, बंदरांवरील उपलब्धता, freight, insurance आणि समुद्री मार्गांवरील परिस्थितीचा नियमित आढावा घ्यावा.

सुरक्षित साठा आता आवश्यक
गाळप हंगामात साखर कारखाना सतत चालणारी प्रक्रिया असते. त्यामुळे एखाद्या महत्त्वाच्या प्रक्रिया-साहित्याची उपलब्धता अचानक कमी झाली तर त्याचा परिणाम त्याच्या किमतीच्या तुलनेत कितीतरी मोठा होऊ शकतो.

प्रत्येक कारखान्याने Safety Stock किती ठेवायचा, हे त्याच्या दैनंदिन वापराचे प्रमाण, storage capacity, supplier lead time आणि पुरवठ्याची विश्वासार्हता यावर आधारित ठरवावे.

विशेषतः सहकारी साखर कारखान्यांच्या खेळत्या भांडवलाची स्थिती लक्षात घेता, मोठ्या प्रमाणात stock करून पैसा अडकवणेही योग्य नाही आणि stock नसताना बाजारातील संकटाचा सामना करणेही धोकादायक आहे. त्यामुळे योग्य प्रमाणातील strategic inventory हे अधिक व्यावहारिक उत्तर ठरू शकते.

दीर्घकालीन उपाय : सल्फरवरील अवलंबित्व कमी करणे
आजची परिस्थिती साखर उद्योगासाठी एक संधीही आहे. सल्फरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी नवीन तंत्रज्ञान, सुधारित clarification, process control, membrane technology, enzymes आणि कमी-सल्फर किंवा sulphur-reduced प्रक्रियांवर अधिक संशोधन आणि प्रत्यक्ष औद्योगिक चाचण्या होणे आवश्यक आहे.

मात्र येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी लागेल. सल्फर कमी करणे हा उद्देश असावा; पण साखरेच्या गुणवत्तेच्या किंवा recovery च्या किंमतीवर नव्हे.

नवीन तंत्रज्ञान स्वीकारताना sugar colour, purity, recovery, process stability आणि food safety यांचा तांत्रिकदृष्ट्या पुरेसा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बदल हा टप्प्याटप्प्याने आणि आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य पद्धतीने झाला पाहिजे.

उद्योग संघटना आणि सरकारने काय करावे?
गाळप हंगाम २०२६-२७ पूर्वी राष्ट्रीय आणि राज्यस्तरीय साखर उद्योग संघटनांनी सरकारसोबत समन्वय साधून खालील बाबींचे मूल्यांकन करणे उपयुक्त ठरेल:

1. कारखानानिहाय सल्फरचा प्रत्यक्ष वापर आणि आगामी गरज.
2. देशांतर्गत उत्पादन आणि आयातीवरील अवलंबित्व.
3. ऑक्टोबर २०२६ पूर्वी अपेक्षित उपलब्धता आणि साठा.
4. जागतिक सल्फर किंमती आणि freight चा कल.
5. मध्यपूर्वेतील परिस्थिती आणि समुद्री वाहतुकीतील संभाव्य अडथळे.
6. उद्योगासाठी योग्य Safety Stock चे निकष.
7. सामूहिक/संस्थात्मक खरेदीची शक्यता.
8. सल्फरचा वापर कमी करणाऱ्या तंत्रज्ञानाच्या औद्योगिक चाचण्या.

गरज भासल्यास सरकारने उद्योगासाठी उपलब्धता सुनिश्चित करण्यासाठी संबंधित मंत्रालये, आयातदार आणि उत्पादक यांच्यात समन्वय साधण्याची भूमिका घ्यावी.

आता तयारीची वेळ आहे
सल्फर हा साखर कारखान्याच्या एकूण उत्पादन खर्चातील फार मोठा घटक नसला, तरी प्रक्रिया सुरळीत चालण्यासाठी त्याचे महत्त्व मोठे आहे.

म्हणूनच साखर उद्योगासाठी संदेश स्पष्ट आहे: “टंचाईची वाट पाहू नका; गरजेचा अंदाज आताच घ्या, पुरवठा सुरक्षित करा, योग्य Safety Stock ठेवा आणि दीर्घकालीन काळात सल्फरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा मार्ग स्वीकारा.”

साखर उद्योगाने अनेक वेळा संकटांचे रूपांतर संधीत केले आहे. सल्फरचा सध्याचा प्रश्नही त्याला अपवाद नाही. योग्य वेळी केलेले नियोजन केवळ आगामी हंगामातील संभाव्य अडचण टाळणार नाही, तर भविष्यातील अधिक लवचिक, कार्यक्षम आणि तंत्रज्ञानाधारित साखर उद्योगाच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.

(लेखक दिलीप पाटील हे आयएफजीईचे प. विभाग संचालक असून, श्री समर्थ सह. साखर कारखान्याचे निवृत्त कार्यकारी संचालक आहेत.)