ऊसापासून प्लास्टिक : बेल्जियमचा १८० टनी महाकाय रिॲक्टर उत्तर प्रदेशात दाखल

बलरामपूर चिनीचा देशातील पहिला ‘शुगर-टू-बायोप्लास्टिक’ प्रकल्प साकारतोय..

लखनौ | शुगरटुडे

पर्यावरणाला घातक ठरणाऱ्या प्लास्टिकला शाश्वत पर्याय देण्यासाठी उत्तर प्रदेशातील लखीमपूर खेरी येथील कुंभीमध्ये देशातील पहिला-वहिला ऊसापासून ‘बायोप्लास्टिक’ (PLA) तयार करणारा भव्य प्रकल्प साकारत आहे. बलरामपूर चिनी मिल्स लिमिटेडच्या (BCML) ‘बायोयुग‘ (Bioyug) या प्रकल्पाचे मुख्य केंद्रबिंदू असलेला आणि बेल्जियमहून मागवण्यात आलेला ११० फूट उंच व १८० टन वजनाचा महाकाय ‘सायक्लायझेशन रिॲक्टर’ नुकताच प्रकल्पस्थळी सुरक्षितपणे दाखल झाला आहे.

सुमारे १५ कोटी रुपये खर्च करून २६० चाकांच्या भव्य हायड्रोलिक ट्रॉलीवरून तब्बल १३०० किलोमीटरचा प्रवास करत, ४ राज्यांच्या सीमा पार करून हा रिॲक्टर ६ महिन्यांच्या प्रदीर्घ प्रवासानंतर भारतात पोहोचला आहे. दररोज अवघा १० किलोमीटरचा टप्पा पार करत या अवाढव्य यंत्रसामग्रीची वाहतूक करण्यात आली.

उसाच्या रसापासून बनणार ‘इको–फ्रेंडली‘ वस्तू; नोव्हेंबर २०२६ मध्ये होणार सुरू

बलरामपूर चिनी मिल्सचा हा ‘बायोयुग’ प्रकल्प उसापासून ‘पॉलीलॅक्टिक ॲसिड’ (PLA) बायोप्लास्टिक बनवणारा भारतातील पहिला पूर्णपणे एकात्मिक (Integrated) प्रकल्प ठरणार आहे.

• उत्पादन क्षमता: या प्रकल्पाची वार्षिक उत्पादन क्षमता तब्बल ८०,००० टन इतकी असणार असून, नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत या प्रकल्पातून प्रत्यक्ष निर्मिती सुरू करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.
• दैनिक वापरातील वस्तू: स्थानिक शेतकऱ्यांच्या उसाचा वापर करून या ठिकाणी बायो-प्लास्टिकचे दाणे (ग्रेन्युअल्स), ताटल्या, कप, चमचे, ट्रे, पाण्याच्या बाटल्या, दही कप आणि कॅरी बॅग्स यांसारख्या वस्तू तयार केल्या जातील.

३ ते ६ महिन्यांत मातीत मिसळणार; ‘मायक्रोप्लास्टिक‘चा धोका कायमचा संपणार

पारंपरिक क्रूड ऑईलपासून बनणारे प्लास्टिक शेकडो वर्षे जमिनीत कुजत नाही आणि मायक्रोप्लास्टिकच्या रूपाने पाणी व अन्नात मिसळून कर्करोगासारखे आजार पसरवते. मात्र, उसापासून बनणारे हे बायोप्लास्टिक पूर्णपणे निसर्गपूरक आहे:

• विघटन कालावधी: हे बायोप्लास्टिक औद्योगिक कंपोस्टिंगमध्ये अवघ्या ३ ते ६ महिन्यांत, तर घरगुती खतखड्ड्यात ६ ते १२ महिन्यांत पूर्णपणे विघटित होऊन पाणी, कार्बन डायऑक्साइड आणि खतात रुपांतरित होते.
• प्रमाणपत्र व पर्यावरण रक्षण: या उत्पादनाला ‘IS 17088’ हे अधिकृत कंपोस्टेबल प्रमाणपत्र मिळाले आहे. याच्या वापरामुळे पर्यावरणात मायक्रोप्लास्टिकचे कोणतेही कण शिल्लक राहत नाहीत.
• कार्बन उत्सर्जनात घट: खनिज तेलापासून बनणाऱ्या प्लास्टिकच्या तुलनेत या बायोप्लास्टिकच्या निर्मितीमुळे कार्बन फूटप्रिंट ६० ते ७० टक्क्यांनी कमी होणार आहे.

‘शेतापासून पुन्हा शेतापर्यंत‘ (Earth to Earth): उद्योगांना प्लास्टिक बंदीवर उत्तम पर्याय

‘बायोयुग’ प्रकल्पाची संकल्पना ‘शेतापासून पुन्हा शेतापर्यंत’ अशी आहे. उत्तर प्रदेशातील उसापासून कारखान्यात बायोप्लास्टिक तयार होईल, ग्राहक ते वापरतील आणि कचऱ्यात टाकल्यानंतर काही महिन्यांतच त्याचे सेंद्रिय खतात रूपांतर होऊन ते पुन्हा शेतातील पिकांना पोसण्यासाठी वापरले जाईल.

केंद्राच्या ‘सिंगल युज प्लास्टिक‘ (SUP) बंदीच्या नियमांचे आणि ‘विस्तारित उत्पादक जबाबदारी’ (EPR) निकषांचे पालन करण्यासाठी देशातील नामांकित कंपन्या व ब्रँड्सना हे बायोप्लास्टिक एक उत्तम आणि शाश्वत पर्याय ठरणार आहे.

वाहतूक अन् साठवणुकीचे कडक नियम

हे बायोप्लास्टिक पूर्णपणे जैविक आणि नैसर्गिक घटकांपासून बनलेले असल्याने त्याची वाहतूक आणि साठवणूक सामान्य प्लास्टिकपेक्षा वेगळी असणार आहे:

• तापमानाचे नियंत्रण: हे प्लास्टिक ३० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी तापमान आणि ६० टक्क्यांपेक्षा कमी आद्रता असलेल्या ठिकाणी साठवावे लागेल. ५५ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त तापमान झाल्यास ते मऊ पडू शकते.
• बंदिस्त वाहतूक: निर्मितीनंतर दिल्ली, मुंबई, बेंगलोर आणि कोलकाता येथील प्रादेशिक गोदामांमध्ये ते पूर्णपणे बंदिस्त आणि मॉइश्चर-प्रूफ (ओलावा-रोधक) वाहनांतून पाठवले जाईल.
• मुदत: या उत्पादनांची वापरण्यायोग्य मुदत १२ महिन्यांची असेल आणि त्यांवर कंपोस्टेबल असल्याचा स्पष्ट उल्लेख असणार आहे.

केवळ एका यंत्राची वाहतूक करण्यासाठी १५ कोटी रुपये खर्च करणे आणि ६ महिने रस्त्यावर घालवणे ही साधी गोष्ट नव्हती; परंतु भारताला प्लास्टिकमुक्त आणि हरित भविष्याकडे नेण्यासाठी हा प्रकल्प मैलाचा दगड ठरेल, असा विश्वास कंपनी प्रशासनाने व्यक्त केला आहे.