प्रा. पी.एल.ओ. लुमुंबा : आफ्रिकेचा एक बुलंद आणि निर्भीड आवाज

प्रा. पॅट्रिस लोकोम्बा ओटिएनो लुमुंबा (P.L.O. Lumumba) हे केनियातील आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे कायदेतज्ज्ञ, विचारवंत, शिक्षणतज्ज्ञ आणि समकालीन आफ्रिकेतील सर्वात प्रभावी वक्त्यांपैकी एक आहेत. त्यांनी ‘केनिया अँटी-करप्शन कमिशन’चे संचालक म्हणून काम पाहिले असून, ‘केनिया स्कूल ऑफ लॉ’चे संचालक म्हणूनही कार्यभार सांभाळला आहे. काँगोचे थोर स्वातंत्र्यसेनानी पॅट्रिस लुमुंबा यांच्या विचारांचा वारसा सांगणारे प्रा. लुमुंबा हे केवळ आफ्रिकेतच नव्हे, तर संपूर्ण जगात आपल्या निखळ सत्य मांडणाऱ्या, ओघवत्या आणि धारदार वक्तृत्वासाठी ओळखले जातात.

त्यांचा विचार हा कोणत्याही खोट्या राजकीय औपचारिकतेला बळी पडत नाही. आफ्रिकेतील भ्रष्टाचार, नेतृत्वहीनता, वसाहतवादाच्या खुणा आणि जनतेची मानसिक लाचारी यांवर ते अत्यंत कठोर शब्दांत प्रहार करतात. त्यांच्या नजरेतून आफ्रिकेकडे पाहणे म्हणजे सर्व गोड गैरसमज आणि खोटा अभिमान बाजूला ठेवून, एका अफाट समृद्ध खंडाच्या दारुण वास्तवाला सामोरे जाणे होय.

१. विरोधाभासात अडकलेला महाकाय खंड

* अफाट नैसर्गिक संपत्ती, पण दारिद्र्यात जगणारी प्रजा: आफ्रिका हा निसर्गाने भरभरून दिलेला खंड आहे. जगात लागणारे सोने, हिरे, कोबाल्ट, लिथियम, खनिज तेल आणि जगातील ६० टक्के पडीक पण सुपीक शेतजमीन या भूमीकडे आहे. असे असूनही तिची कोट्यवधी मुले दारिद्र्याच्या खाईत खितपत पडली आहेत आणि गरिबीच्या करवतीतून पाणी पित आहेत.
* विचित्र आणि आत्मघातकी आर्थिक चक्र: आफ्रिका जे पिकवते ते स्वतः वापरत नाही, आणि जे वापरते ते स्वतः तयार करत नाही. कच्चा माल, खनिजे आणि कोको कवडीमोल भावाने युरोप-अमेरिकेला विकायचे आणि तिकडून प्रक्रिया केलेले महागडे पेट्रोल, चॉकलेट आणि साध्या टूथपिक्सही दुप्पट भावाने विकत घ्यायच्या, असा हा परावलंबी कारभार आहे.
* दिखाऊ विकासाचा फोलपणा: शहरांमध्ये काचेच्या चकचकीत बहुमजली इमारती किंवा टोलचे महामार्ग बांधले म्हणजे विकास होत नाही. जोपर्यंत त्या इमारतींच्या सावलीत उघडी गटारे, विजेविना असलेली रुग्णालये आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी वणवण भटकणारी खेडी आहेत, तोपर्यंत हा विकास केवळ एक देखावा आहे.
* ऊर्जेचे दारिद्र्य: ऊर्जेशिवाय औद्योगिकीकरण ही निव्वळ दिवास्वप्ने आहेत. व्हिएतनामसारखा एक लहान देश जितकी वीज निर्माण करतो, तितकी वीज आफ्रिकेतील अनेक देशांचे प्रादेशिक गट मिळूनही निर्माण करू शकत नाहीत.

२. गुलामगिरीच्या जुन्या आणि नव्या जखमा

* बर्लिनमधील फाळणी (१८८४–१८८५): आफ्रिकेच्या आजच्या सीमा नैसर्गिक नाहीत. १८८४ च्या बर्लिन परिषदेत एकाही आफ्रिकन प्रतिनिधीला न बोलावता, गोऱ्या सत्ताधीशांनी टेबलावर बसून नकाशावर arbitrary रेषा ओढल्या. त्यांनी एकाच वंशाच्या, एकाच भाषेच्या आणि रक्ताच्या बांधवांना वेगवेगळ्या देशांत विभागून एकमेकांसाठी परके बनवले.
* दुहेरी आक्रमणाची ऐतिहासिक लूट: आफ्रिकेची लूट केवळ पश्चिमेनेच केली नाही; युरोपीय येण्यापूर्वी शेकडो वर्षे आधी सहारा वाळवंट, तांबडा समुद्र आणि हिंदी महासागरामधून झालेल्या अरबी गुलाम व्यापाराने आफ्रिकेचे मानवी भांडवल आणि कंबरडे मोडले होते. त्यानंतर पाश्चात्य आले, ज्यांनी जमिनी लुटल्या आणि हातात बायबल टेकवले.
* फक्त झेंड्यांचे स्वातंत्र्य (Flag Independence): प्रा. लुमुंबा सांगतात की १९६० च्या दशकात मिळालेले स्वातंत्र्य हे बहुतांशी देखावा होते. आफ्रिकन देशांना स्वतःचे झेंडे, राष्ट्रीय चिन्हे आणि राष्ट्रगीते मिळाली; पण त्यांच्या तिजोऱ्यांच्या चाव्या, चलने (उदा. सीएफए फ्रँक) आणि आर्थिक धोरणे आजही पॅरिस, लंडन, वॉशिंग्टन किंवा आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमधूनच ठरतात. बेड्या सुटल्या, पण त्यांची जागा सुटाबुटातील आर्थिक गुलामगिरीने घेतली.

३. तरुणाईची शोकांतिका आणि शिक्षणाचा बोजवारा

* सर्वात मोठ्या ताकदीची नासाडी: आफ्रिकेकडे जगातील सर्वात तरुण लोकसंख्या आहे. मात्र स्थानिक पातळीवर उद्योग आणि संधी नसल्यामुळे हा लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश (Demographic Dividend) एका मोठ्या संकटात रूपांतरित होत आहे.
* भूमध्य समुद्रातील स्मशानभूमी: स्वतःच्या देशात कोणतीही आशा उरली नसल्यामुळे लाखो हुशार तरुण सहारा वाळवंटात तडफडून मरणे किंवा भूमध्य समुद्रात लाटांचे भक्ष्य होणे पत्करतात. आपल्याच तरुणांनी स्वतःच्या मातृभूमीला तुरुंग मानून बाहेर पळावे, यापेक्षा मोठा कोणताही राज्यकर्त्यांचा पराभव नाही.
* शिक्षणातून मानसिक खच्चीकरण : सध्याची शिक्षण व्यवस्था आफ्रिकन माणसाला स्वतःच्याच संस्कृतीचा न्यूनगंड बाळगायला शिकवते. इंग्रजी किंवा फ्रेंच अस्खलित बोलणाऱ्याचे कौतुक होते, तर मातृभाषा बोलणाऱ्या मुलाला शाळेत शिक्षा होते. स्वतःच्या शास्त्रज्ञांचा आणि संशोधकांचा विसर पाडून परकीय आक्रमकांची स्तुती करायला लावणारी ही शिक्षण व्यवस्था मानसिक गुलाम बनवते.

४. धर्माचा बाजार आणि कर्तव्याचा विसर

* ईश्वर कोणाची खाजगी मक्तेदारी नाही : परकीय धर्म येण्यापूर्वीही आफ्रिकेत देवाचे अस्तित्व मान्य होते. न्यामे, ओलोदुमारे किंवा मुलूंगू या नावांनी आफ्रिकन पूर्वज परमेश्वराला ओळखत होते. परंतु वसाहतवाद्यांनी आफ्रिकन रूढी-परंपरांना, औषधपद्धतींना ‘काळी जादू’ किंवा ‘सैतानी’ ठरवून स्वतःची रूपे लादली.
* कारखान्यांऐवजी चमत्कारांची दुकाने : जिथे तांत्रिक शिक्षण देणाऱ्या संस्था, संशोधन प्रयोगशाळा आणि कारखाने उभे राहायला हवे होते, तिथे गल्लोगल्ली भोंदू धर्मोपदेशकांची प्रार्थनास्थळे उभी राहिली आहेत. गरिबांच्या अगतिकतेचा फायदा घेऊन चमत्कार आणि तेलाच्या बाटल्या विकल्या जात आहेत.
* प्रार्थनेने रस्ते बांधले जात नाहीत: देशातील नागरिकांना कष्टाऐवजी केवळ प्रार्थनांवर अवलंबून राहायला शिकवले गेले आहे. देव माणसाला बुद्धी आणि हात देतो; पण जे काम रस्ते बांधून, कारखाने काढून आणि प्रामाणिक नियोजन करून करायचे असते, त्यासाठी केवळ उपासाला बसणे हा आत्मघातकी पळपुटेपणा आहे.

५. नेतृत्वाचा विश्वासघात आणि पोटाचे राजकारण

* लुटारूंचे राज्यकर्ते: राजकारण हे आता लोककल्याणाचे साधन उरलेले नाही, तर गरिबीतून एका रात्रीत अमाप संपत्ती मिळवण्याचा सर्वात सोपा उद्योग बनले आहे—ज्याला लुमुंबा ‘पोटाचे राजकारण’ (Politics of the Belly) म्हणतात.
* मेंढ्या आणि लांडग्यांचे रूपक: प्रा. लुमुंबा सांगतात की आफ्रिकन मतदारांची अवस्था अशी झाली आहे, जणू काही मेंढ्यांनी स्वतःच्या संरक्षणासाठी लांडग्याला राजा म्हणून निवडून द्यावे आणि मग एकेक करून मेंढरू गायब झाल्यावर कपाळावर हात मारून घ्यावा.
* भीकेचा कटोरा घेऊन फिरणारे नेते: राष्ट्रप्रमुख महागड्या खाजगी विमानांतून परदेशात जातात आणि जागतिक शिखर परिषदांमध्ये भीकेचा कटोरा पुढे करतात. देशातील भ्रष्टाचार, अवैध खाणकाम आणि करचोरी रोखली असती, तर कोणत्याही परकीय कर्जाशिवाय आफ्रिका स्वतःच्या पायावर उभी राहिली असती.

६. प्राचीन वैभवाचा विसर

* मानवी संस्कृतीची जननी: आफ्रिका हा संस्कृतीच्या शर्यतीत उशिरा आलेला खंड नाही; तो या शर्यतीचा मूळ जनक आहे. जेव्हा युरोप अंधारयुगात चाचपडत होता, तेव्हा नाईल नदीच्या खोऱ्यात केमेट (इजिप्त) आणि नुबियाच्या काळ्या माणसांनी खगोलशास्त्र, गणित आणि स्थापत्यशास्त्राचे नियम रचले होते. पायथागोरस, प्लेटोसारखे ग्रीक विचारवंत ज्ञान मिळवण्यासाठी नाईल खोऱ्यातील आफ्रिकन विद्वानांच्या चरणी बसले होते.
* माली आणि टिम्बक्टूचे वैभव: टिम्बक्टू येथील सानकोरे विद्यापीठ जेव्हा ज्ञानाचे आंतरराष्ट्रीय केंद्र होते, तेव्हा तिथे गणित, खगोलशास्त्र आणि न्यायशास्त्रावर हजारो हस्तलिखिते लिहिली जात होती. मन्सा मुसाच्या वैभवाने आणि सोन्याच्या साठ्याने जगाचे डोळे दीपवून टाकले होते.
* अभिमानाचे ओझे आणि टोचणी: हा इतिहास केवळ छाती फुगवून सांगण्यासाठी नाही, तर प्रा. लुमुंबा थेट प्रश्न विचारतात—”ज्यांचे पूर्वज पिरॅमिड आणि विद्यापीठे बांधत होते, त्यांची आजची पिढी आधुनिक जगात भीक मागणारी कशी झाली?” भूतकाळातील वैभवाचा अभिमान तेव्हाच शोभतो, जेव्हा वर्तमानात स्वाभिमानाने जगण्याची धमक असते.

७. आफ्रिका आणि भारत : ऐतिहासिक बंध आणि विकासाचा नवा मार्ग

प्रा. पी.एल.ओ. लुमुंबा जेव्हा आफ्रिका आणि भारत यांच्या संबंधांवर भाष्य करतात, तेव्हा ते केवळ दोन भौगोलिक प्रदेशांमधील औपचारिक संबंध मांडत नाहीत, तर एक समान वेदना, ऐतिहासिक लढा आणि परस्पर आदरावर आधारलेली भागीदारी अधोरेखित करतात. भारत आणि आफ्रिका हे केवळ हिंदी महासागराने जोडलेले शेजारी नसून ते आत्म्याने जोडलेले सोबती आहेत.
* वसाहतवादाविरुद्धचा सामाईक लढा आणि गांधींचा वारसा: ब्रिटिशांच्या जुलमी साम्राज्यवादाविरुद्धच्या संघर्षात भारत आणि आफ्रिकेचे नशीब जोडले गेले होते. महात्मा गांधींनी आपल्या सत्याग्रहाची पहिली प्रयोगशाळा दक्षिण आफ्रिकेत चालवली. लुमुंबा म्हणतात, “तुम्ही आम्हाला बॅरिस्टर मोहनदास करमचंद गांधी दिले, आणि आम्ही तुम्हाला ‘महात्मा’ बनवून परत दिले.” गांधीजींच्या या लढ्याने नेल्सन मंडेला आणि ज्युलियस न्येरेरे यांच्यासारख्या नेत्यांना स्वातंत्र्याची प्रेरणा दिली.
* अलिप्ततावादी चळवळ (NAM): भारताचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू आणि घानाचे क्वामे न्क्रुमा यांनी मिळून उभारलेली अलिप्ततावादी चळवळ हा शीतयुद्धाच्या काळात आफ्रिकेचा मोठा नैतिक आधार होता. भारताने स्वतः स्वतंत्र झाल्यावर आंतरराष्ट्रीय मंचांवर आफ्रिकेतील वर्णद्वेष आणि पारतंत्र्याविरुद्ध सर्वात प्रखर आवाज उठवला.
* भारतीय विकासाच्या मॉडेलमधून आफ्रिकेने काय शिकावे?
* हरितक्रांती व अन्नधान्यातील स्वावलंबन: भारताने १९६० च्या दशकातील टंचाईतून बाहेर पडून ‘हरितक्रांती’द्वारे जगाला धान्य पुरवणारा देश म्हणून स्वतःला सिद्ध केले. लुमुंबा विचारतात—”जगातील ६०% सुपीक जमीन असूनही आफ्रिका भुकेली का? भारताने जर १.४ अब्ज लोकांचे पोट स्वतःच्या ताकदीवर भरून दाखवले, तर आफ्रिका ते का करू शकत नाही?”
* माहिती तंत्रज्ञान, औषधनिर्माण आणि अवकाश विज्ञान: भारताने आयटी, परवडणारी जेनेरिक औषधे आणि स्वस्त अंतराळ तंत्रज्ञानात (इस्रो) स्वतःचे पाय रोवले. आफ्रिकेने पश्चिमेकडील महागड्या तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहण्याऐवजी भारताच्या किफायतशीर आणि स्थानिक गरजा पूर्ण करणाऱ्या तंत्रज्ञानाचा आदर्श घेतला पाहिजे.
* संस्थात्मक लोकशाहीची ताकद: शेकडो भाषा, धर्म आणि विविधता असूनही भारताने आपली लोकशाही आणि घटनात्मक संस्था टिकवून ठेवल्या. आफ्रिकेतील वारंवार होणारे लष्करी उठाव आणि अस्थिरतेच्या पार्श्वभूमीवर भारताची ही संस्थात्मक स्थिरता आफ्रिकेसाठी मोठा धडा आहे.
* व्यापारी भागीदारी : पश्चिमी सावकार विरुद्ध भारतीय सहकारी: युरोप आणि चीनच्या आफ्रिकेतील भूमिकेत आणि भारताच्या भूमिकेत फरक आहे. पश्चिमेने आफ्रिकेची केवळ लूट केली, तर चीनने अनेक देशांना अवाढव्य कर्जाच्या जाळ्यात (Debt-Trap) अडकवले. याउलट, भारताचा दृष्टिकोन प्रामुख्याने मानवी संसाधन विकास, शिष्यवृत्ती, तांत्रिक सहकार्य आणि कौशल्य विकासावर आधारलेला आहे.
* ग्लोबल साऊथचा बुलंद आवाज: प्रा. लुमुंबा यांचा ठाम विश्वास आहे की, संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद (UNSC) किंवा जागतिक व्यापार संघटना (WTO) यांसारख्या मंचांवर पाश्चात्त्य देशांची मक्तेदारी मोडून काढायची असेल, तर ‘ग्लोबल साऊथ’ चे नेतृत्व भारत आणि आफ्रिकेने संयुक्तपणे केले पाहिजे. जेव्हा १.४ अब्ज लोकांचा भारत आणि १.४ अब्ज लोकांचा आफ्रिका खंड एका आवाजात बोलतील, तेव्हा जगाला त्यांची दखल घेणे भागच पडेल.

अंतिम संदेश
प्रा. लुमुंबा यांच्या नजरेतून आफ्रिका पाहणे म्हणजे हताश होणे नव्हे, तर आत्मपरीक्षण करून स्वाभिमानाने उभे राहणे होय.
त्यांचा रोखठोक निष्कर्ष असा आहे: “आफ्रिकेला जगाच्या खोट्या दयेची, आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या जाचक कर्जांची किंवा उसने घेतलेल्या विचारसरणीची अजिबात गरज नाही. आफ्रिकेला खरी गरज आहे ती मानसिक गुलामगिरी झुगारून देण्याची, स्वतःच्या कच्च्या मालावर स्वतः प्रक्रिया करण्याची, आपापसातील कृत्रिम सीमा नष्ट करून एकत्र येण्याची आणि आपल्या शोषकांना निवडून देणे बंद करून स्वतःच्या हक्कासाठी संघर्ष करणाऱ्या स्वाभिमानी तरुणाईची.”